Planeti Mars dhe vecorit e tij

Marsi eshte planeti i 4 nga Dielli dhe i 7 per madhesi.
Distanca/Orbita rreth Diellit: 227,943,824 km.
Perihelion (Distanca me e afert me diellin): 206,655,215 km.
Aphelion (Distanca me e larget me diellin): 249,232,432 km.
Rrezja Mesatare: 3,389.5 km.
Perimetri Mesatar: 21,344 km

.
Volumi: 163,115,609,799 km³.
Masa: 641,693,000,000,000,000,000,000 kg.
Dendesia: 3.934 g/cm³.
Siperfaqa: 144,371,391 km².
Graviteti i Siperfaqes: 3.71 m/s². Nese ne Toke ju peshoni 45.5 kg, ne Mars ju peshoni 17.2 kg.
Shpejtesia e Ikjes: 18,108 km/h.
Periudha rrotulluese rreth vetes (Gjatesia e Dites/Nates): 1.026 dite te Tokes ose 24.6 Ore = 0,26% me e gjate se ne Toke.
Periudha rrotulluese rreth Diellit (Gjatesia e Vitit): 686.98 dite ne Toke jane = me 1 vit tek Marsi.
Shpejtesia Mesatare e Orbites rreth Diellit: 86,677 km/h.
Orbita e Cuditeshme: 0.0933941.
Orbita e Pjerret: 1.85 grade.
Prirja Ekuatoriale e Orbites: 25.2 grade.
Orbita Perimetrale: 1,429,085,052 km.
Temperatura minimale/maksimale ne Siperfaqe: -87/-5 °C.
Perberjet Atmosferike: Dioksid i karbonit 95,32%, Azot 2.7%, Argoni 1.6%, Oksigjen 0.13%, Monoksid i karbonit 0.07%, Avujt e ujit 0.03%, Oksid nitrik 0,013%, + gjurme te tjera gazrash duke perfshire, Metan, Kripton, neon etj, me % teper te vogel.

Marsi ka 2 Hena ose sic quhen ndryshe Satelite te vegjel, qe rrotullohen rreth tij.
Marsi (greqisht: Ares) eshte Zoti i luftes. Planeti ndoshta e mori kete emer per shkak te ngjyres se kuqe, dhe gjithashtu Marsi eshte referuar disa here si Planeti i Kuq. (Nje shenim interesant :Marsi si Zoti Roman ishte nje Zot i bujqesise perpara se te behej i lidhur me Ares greke. Emri i muajit mars vjen nga vete planeti Mars. Marsi ka qene i njohur qe nga koha prehistorike. Sigurisht, kjo eshte studiuar gjeresisht me observatoret . Por edhe me teleskopet shume te medha, Marsi ishte nje objekt i veshtire per t'u pare kjo per shkak te madhesise. Marsi eshte ende nje te nga te preferuarit e shkrimeve te shkencetareve, si vendi me i favorshem ne Sistemin Diellor (perveç Tokes!) per banim te njeriut. Por duke zbuluar akoma me teper rreth planetit te kuq nga Lowell dhe te tjeret , per fat te keq nuk doli ashtu sic e kishin imagjinuar .

Anija e pare qe vizitoi Marsin ishte Mariner 4 ne vitin 1965. Disa te tjere pasuan duke perfshire Mars 2, e cila ishte anija e pare, qe u ul ne Mars , plus dhe dy Landers Viking ne 1976.Fundi i nje pritje 20 vjecare erdhi kur , Mars Pathfinder zbriti me sukses ne Mars me 4 korrik 1997. Ne 2004 ekspedita [b]Mars "Spirit" (shpirti) dhe "Opportunity" (Mundesia) (/b] zbarkoi ne Mars dhe dergoi mbrapa pjese guri dhe substanca gjeologjike dhe shume fotografi. Ato jane ende ne veprim pas me shume se tre vjet ne Mars. Ne 2008, Phoenix zbarkoi ne fushat e veriut per te kerkuar per uje.
Jane edhe 3 anije tjera qe po operojne ne kerkime rreth planetit te kuq (Mars Reconnaissance Orbiter, Mars Odyssey, dhe Mars Express)

Orbita e Marsit eshte e eliptike dhe e dukshme. Rezultat i kesaj eshte nje variacion i temperatures rreth 30 C (ne piken e larte njesoj si e Tokes = Subsolar), midis aphelion dhe perihelion. Kjo ka nje ndikim te madh ne klimen ne Mars. Temperatura mesatare në Mars është rreth 218 K (-55 C, -67 F), temperaturat e siperfaqes se Marsit variojn nga -133 C poshte Zeros ne pole gjate dimrit, dhe gati +27 C ne anen e dites gjate veres. Megjithese Marsi eshte me i vogel se Toka , zona dhe siperfaqja e tije eshte pothuajse sa ajo e Tokes. Marsi ka disa vecori te larmishme ne siperfaqen e tij dhe disa variacione spektakolare , gje te cilen se ka asnje planet tjeter, te cilet jane.

1 Olympus Mons

Pjesa me e madhe e siperfaqes se Marsit eshte shume e vjeter dhe me kretore(rrezultat i perplasjeve te asteroideve), por ka edhe shume vende te reja si , kreshtat, kodrat dhe fushat. (Asnje nga keto nuk eshte e dukshme me hollesi duke perdorur nje teleskop. Gjithe ky informacion vjen nga anijet qe jane derguar ne Mars.)

Hemisfera jugore e Marsit eshte kryesisht marole dhe shume e lashte me kretore qe kane nje ngjashmeri me ato ne Hene.
Ne te kundert, shumica e hemisferes veriore perbehet nga fushat te cilat jane shume te reja, me te ulura ne lartesi dhe kane nje histori shume me komplekse. Nje ndryshim i papritur prej disa kilometra duket te ndodhe ne kufi. Arsyet per kete ndarje ne dy pjese globale jane te panjohura . Anija Mars Global Surveyor ka prodhuar nje harte te bukur ne 3D nga Marsi, qe tregon qarte keto karakteristika.

Pjesa e brendeshme e Marsit eshte njohur vetem nga konkluzionet dhe te dhenat ne lidhje me siperfaqen dhe statistikat . Skenari me i mundshem eshte baza e dendur rreth 1700 km ne rreze, nje pjese te shkrire shkembore disi me te dendur se ato te Tokes, dhe nje kore te holle. Te dhenat nga Anija Mars Global Surveyor tregon se korja e marsit "eshte rreth 80 km e trashe ne hemisferen jugore, por vetem rreth 35 km ne ate veriore . dendesi relativisht te ultet te Marsi "ne krahasim me planetet e tjera tokesore tregon se Thelbi - Berthama permban ndoshta nje pjese relativisht te madhe te squfurit perveç hekurit. Si Merkuri dhe Hena, Marsi nuk ka pllaka tetonike aktive te momentit., dhe nuk ka prova te fundit per levizjen horizontale te siperfaqes ,sic jane malet e palosur ne menyre te zakonshme ne Toke. Nuk ka deshmi aktuale te aktivitetit vullkanik ne Mars , megjithate deshmite nga Anija Mars Global Surveyor ka shume mundesi te kete pasur aktivitet tektonik dhe vullkanik ne te kaluaren.

Ka deshmi shume te qarte te erozionit ne shume vende ne Mars, duke perfshire sistemet e permbytjeve te medha dhe te vogla te lumit. Ne disa kohe ne te kaluaren ka pasur ne menyre te qarte nje lloj lengu ne siperfaqe. Nuk mund te kene qene liqene te medha, prova per te eshte forcuar nga disa imazhe shume te mira te terrenit te nga Anija Mars Global Surveyor dhe rezultatet [b]mineralology nga Mer Opportunity. Megjithate, imazhe nga [b]Anija Mars Express i leshuar ne fillim te 2005 tregojne qe duket te jete nje det i ngrire, dhe ka qene i lengshem dikur (ndoshta 5.000.000 vjet me pare). Ne kohen e hershme Marsi ishte me shume si Toka, qe dioksidi i karbonit eshte elementi kryesor per formimin e shkembinjve karbonik. Duke pasur mungesen e Pllakave Tetonike Marsi nuk eshte ne gjendje te coje dioksidin e karbonit ne atmosfere dhe te krijoje nje te tille si ajo e Tokes. Siperfaqja e Marsit eshte shume me e ftohte se sa ajo e Tokes per shkak te distances me te larget me Diellin kundrejt asajt distance qe ka Toka.

Marsi ka nje atmosfere shume te holle e perbere kryesisht nga sasia e vogel e mbetur te dioksidit te karbonit (95,3%), azot (2,7%), argon (1,6%),, gjurmet e oksigjenit (0,15%), dhe ujit (0,03%). Presioni mesatar mbi siperfaqen e Marsit eshte vetem rreth 7 millibars (me pak se 1% e) Tokes, por ajo ndryshon shume me lartesi mbidetare nga pothuajse 9 millibar ne pellgjet me te thella, dhe rreth 1 millibar ne maje te Mons Olimp - Mali Olimp. Presioni eshte i larte dhe i mjaftueshem per te mbeshtetur ererat e forta dhe stuhite e gjera te pluhurit, qe perhapen ne te gjithe planetin Mars me muaj te tere. Atmosfera e holle e Marsit prodhon nje Greenhouse - Sere te holle, por kjo eshte e mjaftueshme vetem per te ngritur tempraturen ne siperfaqen e Marsit ne 5 Grade shume me pak se ajo qe ne shohim ne Toke dhe planetin Venus.

Vezhgimet e hershme largpamese zbuluan se Marsi ka perberje te perhershme akulli ne te dyja polet, ata jane te dukshme edhe me nje teleskop te vogel. Ne tani e dijme se ata jane te perbere prej akullit , ujit ,dhe dioksidit te karbonit . Anija Mars Express i ESA ka treguar se nje shtrese e ngjashme e akullit dhe ujit ekziston nen kapakun e jugut , por mund te jete per shkak te ndryshimeve klimatike dhe afatgjate ne prirjen e Ekuatorit. Ndryshimet sezonale polare krijojne nje ndryshim global ne presionin atmosferik rreth 25% , info keto te matura nga roboti ne siperfaqen e Marsit Lander viking

Vezhgimet e fundit me teleskop kane zbuluar se :- kushtet gjate misioneve Viking nuk mund te kete qene tipike. Atmosfera e Marsit tani duket te jete ne te dyja variacionet te ftohte dhe te ngrohte informacione keto te dhena nga Rroboti Landers Viking. Landers Viking ka kryer eksperimente per te percaktuar ekzistencen e jetes ne Mars. Rezultatet ishin disi te paqarta, por tani shkencetaret besojne se ata nuk tregojne asnje prove per jeten ne Mars (ka ende disa polemika). Optimistet vene ne dukje se jane matur vetem dy pjese te vogla te mostrave te marra nga Marsi , dhe keto te fundit nuk jane mare ne vende te favorshme sipas shkencetareve . Fusha magnetike te medha egzistojne tek Marsi, por nuk jane Globale. Ky zbulim i papritur eshte bere nga Anija Mars Global Surveyor vetem pak dite pasi ajo hyri ne orbiten e planetit. Ato ndoshta jane mbetjet e nje fushe globale te se kaluares, qe eshte zhdukur. Kjo mund te kete implikime te rendesishme per strukturen e brendshme ne Mars, dhe per te kaluaren e atmosferes se saj dhe per mundesine e jetes se lashte.
Marsi eshte i dukshem dhe pa ndihmen e teleskopit pasi shkelqen dhe ka nje ndriçim te dukshem , duke perdour nje teleskop sado amator, mund te kesh nje pamje te Marsit sado qe ky i fundit eshte objekt teper i veshtire per t'u pikasur.

Detyra Plote

Zhvillimi ekonomik problematikat e zhvillimit dhe perspektiva e trevave shqiptare drejt integrimit europian

TEMA: “ Zhvillimi  ekonomik problematikat e zhvillimit dhe perspektiva e trevave shqiptare drejt integrimit europian“

  Pasuritë natyrorehttp://eseshkolle.blogspot.com/

Për një sipërfaqe të vogël sa ka Shqipëria mund të thuhet se është e begatëshme me pasuri natyrore. Pjesa Jug-perëndimore e vendit është e pasur me naftë dhe gaz natyror. Ndërsa në veri-lindje gjenden rezerva të konsiderueshme të mineraleve ndër të cilat vlen të përmenden: kromi, bakri, hekur-nikëli. Pjesa më e madhe e rezervave të qymyrit është gjetur në rrethinën e Tiranës.

Po ashtu Shqipëria është e begatuar me lumenj të rrëmbyeshëm të cilët janë edhe potencial për Hidrocentrale. Vec Hidrocentraleve ekzistuese mbi lumin e Drinit janë bërë hulumtime që nga ky potencial i lumenjve të ndërtohen disa Hidrocentrale me të cilat ky vend do të bëhej eksportues edhe më i madh i energjisë elektrike.

INDUSTRIA

Politika e qeverise komuniste e industrializimit te shpejte, synonte ta bente vendin sa me te pavarur qe ishte e mundur, gjë e cila çoi ne krijimin e nje industrie shume degëshe relativisht moderne. Kjo industri tani gjeneron me tepër se gjysmen e te ardhurave kombetare, me përparësi shfrytezimin e burimeve te konsiderueshme natyrore te vendit. Shqipëria është prodhuesi i trete për kromin. Elektrifikimi i te gjithe vendit perfundoi ne vitin 1971, dhe brenda dy dekadave Shqipëria po eksportonte energji elektrike ne disa prej vendeve fqinje.

Industria e Shqipërisë është e bazuar kryesisht në prodhimet vendase bujqësore, ndërsa industria e rëndë dhe e makinave është e zhvilluar kryesisht për pajisjen e fabrikave, uzinave dhe për prodhimin e energjisë elektrike. Vec energjisë elektrike, Shqipëria eksporton edhe naftë dhe përbërës të saj.

Vec përvojës nga industria e lehtë dhe pjesërisht nga industria e rëndë (shfrytëzimin e naftës dhe energjisë elektrike), industria e Shqipërisë është disi e fjetur. Shkaktarët e shembjes së industrisë dhe ngadalësimit në shfrytëzimin e pasurive natyrore janë të shumta, si mungesa e organizimit të mirëfilltë, makineria dhe pajisjet e vjetruar si dhe importimi i produkteve industriale janë duke e zhdukur industrinë vendase. Po kështu, për shkak të investimeve (të përkrahura nga ekspertët perëndimorë) të gabuara në ekonomi nga qeveritë mbas shembjes së komunizmit, industria e Shqipërisë nuk është më në gjendje të përmbushë kërkesat ekonomike të popullatës vendase.

Bujqësia

Mëse gjysma e fuqisë punëtore e Shqipërisë janë të punsuar në sektorin e agrokultures. Me një të katërten pjesë tokë të punueshme, tani vendi është po thuajse në gjendje të i përmbushë të gjitha nevojat vendase me produktet ushqimore. Që nga mesi i viteve 1970-ta, e më vonë, Shqipëria është në gjendje që të vetëfurnizohet me bukë. Prodhimet bujqësore kryesore të drithërave janë : gruri, misri (kalamoqi),panxhar sheqeri . Po ashtu edhe me prodhimet buqësore të pemtarisë Shqipëria i mbulon dhe është në gjendje të eksportojë si p.sh patate dhe fruta të ndryshme. Ndër prodhimet bujqësore që përdoren në industri vlen të përmenden lule dielli dhe duhani.

Shqipëria përpos pemëve dhe perimeve kultivon edhe blektorin në të cilen dallohen kultivimi i gjedhëve. delet dhe i derrit.

Gjatë kohës së regjimit komunistë, qeveria e tyr ka ndërmarrur hapa themelorë për zhvillimin e Agrokulturës. Programe të niveli të lartë janë ndërmarrur të cilat kanë bërë bonifikimin, përmisimi dhe ujitja e tokës punuse ekzistuese dhe zgjerimi i saj në disa raste edhe tharja e moqaleve. Të gjitha këto plane janë realizuar me qëllim të zhillimit në nivel më të lartë të Agrokulturës. Tani (2005) munges e inciativave të tilla ka sjelluar demoralizimin e agrokulturës e cila është këthyer në nivel bujqësisë tradicionale.

Kolektivizimi i tokave të punueshme gjatë kohës komuniste në Shqipëri dhe ri-privatizimi i tyre pas shkatërrimit të bllokut komunistë janë bërë gjatë kohës së quajtur "koha e tranzicionit". Kjo ka pasur pasoja për një pjesë të buqëve të cilët kanë qenë të aftë për kultivimin e bujqësisë mirëpo nuk kanë pasur njohuri në plasimin e produkteve në tregun Shqiptarë.

Tregtia

Eksporti dhe importi i Shqipërisë zhvillohet kryesisht me partnerët e saj ekonomikë si Rumania, Italia, Republika Çeke dhe Gjermania. Shqipëria tani eksporton kryesisht produkte gjysmë finale të derivateve të naftës, të kromit , të hekurit si dhe duhan, verë, pemë dhe perime. Ndërsa importon makina, pajisje, minerale, metale, materiale ndërtimtarie dhe produkte ushqimore. Importon nga: Gjermania %, Kosova 0.5%, Bullgaria %, Italia %

Problemet kryesore

Pervec faktoreve politik qe kane ndikuar tek ekonomia dhe kemi dhe problemet e brendshme me te cilat perballet Shqiperia sot, te cilat jane:

Lëvizjet e pakontrolluara dhe masive demografike

Papunësia • Braktisja e shkollës

Vdekshmëria foshnjore

--Varfëria

Në aspektin e reformave strukturore dhe të ekonomisë reale. Prsh: Çështja e pronës dhe tregut të tokës bujqësore kanë mbetur ende e pazgjidhur përfundimisht Ka munguar një vizion i qartë për ristrukturimin dhe riorientimin e ekonomisë ,përcaktimin e prioriteteve të zhvillimit; Funksionimi jo i plotë dhe efektiv i disa tregjeve (tokës bujqësore,mallrave, i punës)

 Varferia dhe levizjet demografike Varferia ka ndryshuar duke u thelluar,vecanerisht ne zonat verilindore dhe rurale te vendit.Buxhetet familjare,sidomos te pensionistëve,shtresave në nevojë dhe familjeve me të ardhura të pakta, vazhdojnë të jenë të renduara. Mjafton të përmendim se: rreth 12,4 % epopullsisë jetojnë me më pak se 2 USD për frymë, duke mos plotësuar nevojat më minimale të tyre, (rreth 360 mijë persona,nga 3.2 milion e popullsise,jetojnë me 2 usd në ditë kurse 88 mijë prej tyre jetojnë, vetëm me 1 usd në ditë). Levizjet demografike migracioni dhe emigracioni: ndikimnezhvillimin ekonomik e social ne vend. -Gjysma e popullsië së vendit jeton aktualisht në një vend të ndryshëm nga vendi qe jetonte ne vitin 1990. -Gjatë 20 viteve të fundit popullisa e vendit tonë ka emigruar në mënyrë masive. Sipas të dhënave të Bankës Botërore, rreth 20% e popullsisë së rritur është shperngulur brenda vendit (BB, 2007) Ndërkohe, mbi 25 % e popullsië së vendit ose mbi 35 % e popullsisë aktive jane aktualisht emigrantë.

Në rritjen e mungesës së likujditeteve në valutë të huaj në tregun financiar të Brendshëm dhe rënien e ritmeve të kreditimit të ekonomisë, shtimin e kredive te këqija. o Në frenimin e investimeve të huaja në vend dhe në rajon o Në rënien e të ardhurave nga emigracioni(remitancatvNë tronditjen e financave publike(Deficiti buxhetor, borxhi publik, rënia e të ardhurave,ulja e investimeve, përkeqësimin e bilancit të tregëtisë me jashtë) v Në rënien e ritmeve të rritjes ekonomike GDP.Ne vitin 2009 ,rritmet e rritjes ekonomike rane duke shkuar ne nivelin rreth 0-2% vFaktoret e jashtem Ndikimet krizes globale ne ekonomine shqiptare:

 Problemet aktuale dhe e ardhmja e zhvillimit ekonomik të trevave shqiptare

Sistemi komunistØ Thellimi i varfërisë ØLëvizjet demografike , migracioni dhe emigracioni ØProblemet e drejtimit të ekonomisë ØKrizat politike të përsëritura ØDisa nga problemet aktuale ekonomike të trevave shqiptare janë : Probleme të shkaktuara nga faktorë të brendshëm :

Pakësim të buxheteve familjare përballë shërbimeve te domosdoshme për jetesënØRritjen e papunësisë , varfërisë ØFrenimin e investimeve të huaja ØVeprimtarine dhe aktivitetin e biznesit privat Frenimin e rritjes ekonomike Ø Zgjatja e krizës politike ndikon dukshëm dhe negativisht në ekonominë e vendit dhe në financat publike. Kështu kriza politike luan një rol negativ .

Funksioni joefektiv i disa tregjeve (tokës bujqësore , mallrave, i punës)ØMungesa e një vizioni të qartë për rikonstuksionin dhe riorientimin e ekonomisë, përcaktomit të proiriteteve të zhvillimit (sidiomos tani mbas ndikimit të krizës globale ) ØCështja e pronës dhe tregut të ekonomisë bujqësore ka mbetur ende pazgjidhur Ø Mungesa e reformave strukturore në ekonomi :

Duke iu referuar treguesve , qeveria duhet të imponojë politika mbështetëse për emigrantët , të kombinuara me politikat e zhvillimit ekonomik të vendit.ØGjatë 20 viteve të fundit popullsia e vendit ka emigruar në mënyrë masive . 20% e popullsisë është shpërngulur brenda vendit dhe 25-35% e popullsisë janë emigrantë ØGjysma e popullsisë së vendit jeton aktualisht në një vend të ndryshëm nga vëndi që jetonte në vitin 1990 ØLëvizjet demografike , migracioni dhe emigracion ndikojnë në zhvillimin ekonomik të një vendi.

Rreth 360 mijë persona , në 3.2 milon e popullsisë jeton me 2 $ në ditë , kurse 88 mijë prej tyre me 1 $ në ditëØ Buxhetet familjare sid0mos të pensionistëve , shtresave në nevojë dhe familjve me të ardhura të pakta , vazhdojnë të jenë të ulta . Rreth 12.4% e popullsisë jeton me më pak se 2 $ për frymë duke mos plotësuar nevojat minimale të tyre Ø Struktura dhe profili i varfërisë ka ndryshuar duke u thelluar , vecanërisht në zonat verilindore dhe rurale të vendit.

Pas rënies së sistemit socialist dhe kalimi i ekonomisë nga ekonomi e centralizuar në ekonomi tregu, e dëmtoi rëndë ekonominë e trevave shqiptare (vecanërisht Shqipërisë)¡

Prespektiva e zhvillimit ekonomik te trevave shqiptare sot është e lidhur me zbatimin e suksesshëm të strategjive të përbashkëta të zhvillimit rajonal dhe integrimin europian të tyre.

Zbatimi i teknologjive të rejaØ Dhënia e përparësisë së turizmit ØShfrytëzimi i burimeve hidrike ØKrijimin e një tregu të qëndrueshëm në hapësirat e trevave tona Ø Bashkërendimin dhe zbatimin e politikave të brendshme të zhvillimit ekonomik në Trevat Shqiptare Ø Këto prespektiva bazohen në: 

Perceptime rreth bashkëpunimit ekonomik të Shqipërisë me BE-në dhe pritshmërive të qytetarëve nga ky proces

Në një plan më të gjerë, nuk ka dyshim se perspektiva europiane e Shqipërisë, ashtu si për vendet e tjera të Ballkanit duke përfshirë edhe Republikën e Kosovës, është një proces i qëndrueshëm dhe i pakthyeshëm, ndonëse i vështirë për t’u parashikuar në kohë. Parakushtet mbeten po ato: shtet i fortë me administratë eficiente, forcim i shtetit ligjor, përmirësim i kushteve për rritjen ekonomike dhe zgjerim i bashkëpunimit rajonal. E këto parakushte i janë paraqitur qeverisë shqiptare shumë kohë më parë – qysh në vitin 1999. Ndonëse për një pjesë të mirë të këtyre proceseve mungojnë të dhënat e detajuara që mund të argumentojnë këto procese, nga raporte, studime, analiza, të dhëna statistikore, etj., mund të arrihet në përfundimin se pavarësisht hapave para-prapa, ngadalësisë së procesit, etj., mbështetja publike, nga ana e komunitetit të biznesit, shoqërisë civile, etj., ndaj procesit të integrimit europian të Shqipërisë ka qenë dhe mbetet mjaft e lartë, ndoshta ndër përparësitë kryesore të axhendës zhvillimore të vendit. Pavarësisht kësaj dhe faktit se qeveritë shqiptare të dekadës së fundit kanë qenë të angazhuara për këtë përparësi, dhe në disa raste, posaçërisht gjatë dy viteve të fundit ato kanë dështuar në adresimin e tyre në mënyrë të përshtatshme si dhe në arritjen e rezultateve të prekshme në interes të qytetarëve të vendit. Në këtë mënyrë, duket sheshit se zhvillimi ekonomik dhe shoqëror i vendit është ngadalësuar dukshëm së bashku me vetë procesin e integrimit europian të tij…

Vlen të theksohet se në momentin aktual të procesit të integrimit europian vihet re një rritje e ndërvarësisë midis zhvillimeve politike dhe reflektimit të tyre në aspektin ekonomik të këtij procesi. Ndërkaq është po aq e qartë se reformat ekonomike dhe politike të ndërmarra në vend karakterizohen nga adoptimi në vijimësi i kuadrit legjislativ, i cili nga ana e vet përbën padyshim edhe demonstrimin kryesor të orientimit pro-europian politik, ekonomik e social të vendit në përgjithësi dhe të klasës politike drejtuese në veçanti. Për fat të keq, po kaq evident është edhe fakti se zbatueshmëria e këtij kuadri, ashtu si dhe vetë funksionimi i shtetit të së drejtës në tërësi, është përkeqësuar, duke nxitur mosbesimin e qytetarëve dhe biznesit ndaj institucioneve vendase, si dhe duke ushqyer pritshmëritë e gabuara për zgjidhjen “europiane” të problemeve “shqiptare”, gjë që tingëllon sa naive aq edhe e pambështetur në raportet reale institucionale të Shqipërisë me BE-në.

Gjithashtu duhet pranuar se përgjithësisht, jo vetëm në radhët e qytetarëve të thjeshtë, por edhe në radhët e administratës publike, shoqërisë civile, komunitetit të biznesit dhe madje edhe të mas-medias ekziston një perceptim disi naiv i tërë procesit të integrimit europian të Shqipërisë, perceptim që nga njëra anë përjashton apo shpërfill thuajse plotësisht kostot e këtij procesi apo aspektet ekonomike, si dhe e redukton integrimin në lirinë tashmë të fituar të lëvizjes nga Shqipëria në drejtim të vendeve të BE-së. Dmth lihen jashtë këndvështrimit publik zhvillimi ekonomik, forcimi i shtetit ligjor dhe demokratizimi, duke e parë lëvizjen e lirë (pa viza) të qytetarëve shqiptarë të shkëputur dhe jashtë kontekstit të lëvizjes së lirë të kapitaleve dhe biznesit brenda dhe jashtë vendit; mundësisë së punësimit të lirë në vendet e BE-së, etj.

Në aspektin e hapjes së ekonomisë shqiptare, sipas të dhënave të Raportit të Progresit të Shqipërisë për vitin 2011 rezulton se ky proces ka vazhduar të përparojë edhe gjatë dy-tri vjetëve të fundit. Vëllimi i importeve dhe eksporteve të mallrave dhe të shërbimeve të Shqipërisë në vendet e BE-së zinte pak më shumë se 86% te GDP  në vitin 2010 nga 82% në vitin paraardhës. Ndërsa vëllimi i importit dhe eksportit të mallrave dhe shërbimeve u rrit me një ritëm më të shpejtë se në vitin 2009. Në këtë mënyrë, BE-ja mbetet partneri kryesor tregtar i Shqipërisë me rreth 3/4 e eksporteve dhe të importeve të marrë së bashku (2010), ndërsa Italia dhe Greqia së bashku zënë rreth 70% të totalit të volumit të tregtisë së mallrave. Në përgjithësi, BE-ja mbetet partneri tregtar kryesor i Shqipërisë edhe në fushën e investimeve, ndërsa tregtia me vendet e CEFTA-s është në rritje.  Megjithatë, baza e prodhimit shqiptar është përqendruar vetëm rreth disa sektorëve dhe tregjeve të eksportit me vlerë të shtuar të ulët duke e lënë ekonominë të dobët dhe te ekspozuar ndaj goditjeve të veçanta.

Efektet ekonomike të integrimit europian: a mund të maten ato?

 Studiues të ndryshëm, shqiptare dhe të huaj kanë ofruar modele të posaçme matjeje të efekteve ekonomike të procesit të integrimit europian. Fillimisht këto efekte ndahen në efekte të drejtpërdrejta dhe në efekte të tërthorta. Është e kuptueshme që efektet e grupit të pare mund të maten më me lehtësi mbasi kemi të bëjmë përcaktime sasiore, ndërsa të dytat – efektet e tërthorta, konsiderohen ato efekte që lidhen me impaktin e këtij procesi në sektorët e ndryshëm të ekonomisë kombëtare shqiptare, efektet në shpërndarjen e burimeve si dhe efektet në rishpërndarjen e të ardhurave dhe pasurisë.

Ndër efektet e drejtpërdrejta të integrimit, disa autorë rendisin: a) efektet në diversifikimin e tregtisë, dmth ndryshimin e drejtimit te tregtisë së jashtme nga një vend partner në drejtim të një vendi tjetër; b) efektet në bilancin e pagesave; c) efektin në të ardhurat qeveritare; d) efektet në mirëqenien e konsumatoreve, etj. Natyrisht që drejtimet e këtyre efekteve janë të ndryshme, komplekse dhe që dëshmojnë rritjen e ndërvarësisë së ekonomisë së vendit kundrejt tregjeve të vendeve europiane, veçanërisht në rastet kur vendi është importues neto dhe me një ekonomi të dobët dhe anemike në këndvështrimin e konkurrencës.

Ndërsa nder efektet e tërthorta vlen të dallohen efektet sektoriale dmth ndikimi në prodhimin, punësimin, tregtinë, etj. Të tilla janë edhe efektet në shpërndarjen e burimeve dhe rishpërndarjen e të ardhurave; efektet në lidhjet tregtare; efektet në përmirësimin e pozicionit konkurrues të vendit në arenën ndërkombëtare; zvogëlimi i kostos se tregtisë, etj. Ndërkaq, përvoja botërore dhe ajo shqiptare provojnë se integrimi europian krijon mundësitë për rritjen e prodhimit vendas, për një frymëmarrje me të gjerë të biznesit privat dhe të investimeve të huaja për shkak se integrimi europian zvogëlon riskun politik të vendit. Madje ky proces ndikon edhe në renditjen e vendit nga agjencitë e specializuara, gjë e cila nga ana e saj shërben si njëlloj garancie plotësuese për investitorët dhe institucionet financiare ndërkombëtare që planifikojnë të shtrijnë veprimtarinë e tyre në ekonominë shqiptare.

Në një terren me konkret, ekonomia shqiptare ka përfituar nga fondet e BE-së në disa drejtime kryesore, të tilla si transferimet buxhetore nëpërmjet programeve të granteve, të cilat i kanë përfituar edhe vende të tjera të rajonit siç janë PHARE, (Asistenca Komunitare për Rindërtim, Zhvillim dhe Stabilizim (CARDS), SAPARD, ISPA, Instrumenti i Para Aderimit (IPA), TEMPUS, etj. Kuptohet që këto fonde kanë kontribuar në shtimin e investimeve publike, të ardhurave të fermerëve, etj, dhe në mënyrë të sintetizuar kanë kontribuar në rritjen e GDP-se se vendit. Efekte të tjera të tërthorta të integrimit europian shtrihen mbi shpërndarjen e burimeve në funksion të përgatitjes se vendit për një hapje të plotë ndaj konkurrencës perëndimore, efektet në tregtinë e jashtme, et.

Vlen të theksohet se këto efekte nuk janë vetëm pozitive dhe se asnjë vend nuk futet në këtë proces pa marrë parasysh edhe kostot përkatëse. Kosto to tilla, për fat të keq të pamatura dhe deri-diku edhe të panjohura në mjedisin shqiptar janë efektet negative mbi prodhimin (dmth rënia e prodhimit vendas dhe rritja e papunësisë për shkak te ekspozimit te vendit kundrejt konkurrencës që vjen nga jashtë); rritja e kostos buxhetore për përballimin e shpenzimeve te papunësisë; kostoja e ristrukturimit institucional në funksion të procesit të integrimit europian të vendit, etj.

Po kaq të rëndësishme janë edhe efektet që lidhen me zbatimin e tërësisë së rregullave që burojnë nga acquis communitaire, dmth të kostove që lidhen me mbrojtjen e mjedisit, në sektorin bujqësor, në mbrojtjen e konsumatoreve, etj.

Në rastin e Shqipërisë, ndër përfitimet e tërthorta duhen llogaritur edhe përfitimet politike që lidhen me rritjen e sigurisë kombëtare dhe në nivel rajonal, përdorimi nga qeveritë shqiptare i avantazheve gjeo-strategjike që burojnë nga integrimi europian, efektet pozitive mbi situatën makro-ekonomike, etj.

Integrimi europian dhe kriza aktuale

Tashmë nuk ka mëdyshje se ekonomia shqiptare është goditur nga kriza ekonomike botërore, gjë që si një goditje e jashtme mbi këtë ekonomi, transmetohet përmes kanaleve të ndryshme si rënia e prurjeve monetare të emigracionit, zvogëlimin e investimeve të huaja të drejtpërdrejta, zvogëlimi i kreditimit të ekonomisë dhe biznesit, zvogëlimi i kërkesës agregate të brendshme, e mbi të gjitha në ngadalësimin e ritmeve të rritjes ekonomike. Ky i fundit është një fenomen i përbashkët për shumicën e vendeve të rajonit tonë.

Në retorikën politike dhe debatin ndërmjet ekspertëve është shtruar cështja se si ka ndikuar ecuria e derisotme e reformave integruese në përballimin e efekteve të kësaj krize si dhe ceshtja tjetër se si kjo krizë po e ndikon vetë procesin e integrimit europian të Shqipërisë.  Ose ndryshe, në c’masë reformat institucionale të ndërmarra gjatë periudhës së tranzicionit deri me sot kanë mundësuar vendin të përballet me goditje të jashtme të tilla si ato që lidhen me krizën ekonomike globale të 2-3 viteve të fundit? Natyrisht që në debat sillen argumente të ndryshme, por janë të paktën dy referenca që nuk mund të anashkalohen. E para është shkalla apo masa në të cilën vendi kanë adaptuar acquis communautaire të përmendura më lart, si një treguës përcaktues i vetë shkallës së integrimit në BE të tij, progresin e tranzicionit. Ndërsa referenca tjetër është mjedisi institucional i matur përmes cilësisë së qeverisjes. Studime të ndryshme provojnë se vendet me ekonomi më elastike për shkak të përparimit të shpejtë me reformat e tranzicionit janë në gjendje për t’u përshtatur më mirë kundrejt ndikimit të goditjeve të jashtme. Dmth ato vende që kanë shënuar progres më të madh në reformat institucionale dhe kanë zhvilluar mekanizma më të mire të tregut mund të konsiderohen më të afta se të tjerët për t’u përshtatur me ndikimin e goditjeve të jashtme, sic është edhe kriza aktuale, dhe anasjelltas.

Në këtë mënyrë mund të konsiderohet si i pathemeltë edhe argument i përdorur gjerësisht se “shkalla e ulët e integrimit të ekonomisë shqiptare me BE-në ka ndihmuar në mosprekjen e saj nga kriza ekonomike botërore” (?!). Kjo shpjegon edhe insistimin e autoriteve të BE-së për përfshirjen në cilëndo paketë rekomandimesh për qeverinë shqiptare të cështjeve që lidhen me mirëqeverisjen dhe ecjen përpara të reformave integruese të vendit në fushen e ekonomisë. Kështu psh në 12 rekomandimet e njohura ende në proces zbatimi nga pala shqiptare janë përfshirë edhe cështje të tilla si: forcimi i shtetit të së drejtës, rritja e pavarësisë së gjyqësorit; depolitizimi i administratës publike; zgjidhja e problemit të pronave; lufta kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar, etj.

Në vlerësimin tim, për përballimin me kosto sa më të ulët të krizes aktuale ekonomike botërore, po kaq të rëndësishme mbeten edhe politikat ekonomike të brendshme të qeverisë dhe të institucioneve ndërkombëtare nëpërmjet të cilave mund të zbuten ose të përkeqësohet ndikimet e mjedisit negativ të jashtem, etj.http://eseshkolle.blogspot.com/

Për sa i takon ndikimit të krizës aktuale në ecurinë e metejshme të integrimit europian të Shqipërisë, mendoj se nuk duhet të kemi iluzione se kjo krizë, efektet e së cilës pritet të shtrihen të paktën për një dekadë, nuk mund të mos vonojë vetë procesin e integrimit, madje edhe të shtojë kushtëzimet e BE-së ndaj vendeve si yni, por mendoj se kjo do të nxisë njëkohësisht edhe proceset e bashkëpunimit ekonomik rajonal duke e parë këtë të fundit si një mundësi për t’u afruar më shpejt me BE-në, tashmë në nje dimension rajonal dhe jo thjesht kombëtar apo në kuadrin e secilit vend të vecantë.

Rritja e përfitimeve nga integrimi europian

Një element i rëndësishëm për zhvillimin normal të procesit  të integrimit europian mbetet klima politike në përgjithësi dhe konsensusi politik për reformat kyçe që garantojnë suksesin e procesit. Zhvillimet politike të periudhës mbas vitit 2008 dhe posaçërisht gjatë dy viteve të fundit, të karakterizuara nga një ngërç politik dhe vënie e reformave pro integrimit në funksion të axhendave politike të shumicës dhe të pakicës parlamentare, por jo në kontekstin e afrimit të vendit me BE-në kanë krijuar një kosto shtesë të panevojshme si dhe kanë përkeqësuar edhe ecurinë e vetë procesit të integrimit në përgjithësi. Një shenje pozitive ishte marrëveshja politike e vjeshtës së 2011 ndërmjet tyre, por që ende nuk ka siguri nëse reforma elektorale, zhvillimet ekonomik, zhvillimet institucionale, reformat e tregut në tërësi së bashku me reformat juridike do të marrin udhe në funksion të përshpejtimit të integrimit europian të vendit.

Sidoqoftë, për ritmet, dimensionet dhe shtrirjen e reformave integruese të Shqipërisë në BE, tashme fjalën e ka pala shqiptare, elita politike e vendit, institucionet demokratike dhe qytetaret e tij.

Cfarë modeli ekonomik shpresojmë?

Dëshira për t’ju bashkuar kapitalizmit europian, vlerat njerëzore, pasuritë natyrore dhe akumulimi i kapitalit për investimet e duhura për zhvillim duhet të jenë kolonat e parimeve për hartimin e modelit ekonomik strategjik. Nisur nga fakti i ekonomisë së vendit, që është një strukturë ende jo e pastër e ekonomisë së tregut duhet të kërkohet një bashkërendim i sektorit publik dhe privat, nëpërmjet komunikimit mes grupeve të interesit për të diskutuar dhe vendosur mbi orientimin e strukturës ekonomike dhe masave që duhet të bëjnë të mundur zbatimin.

Ashtu si në menaxhimin publik, ku struktura organizative dikton zbatimin e strategjive dhe veprimit, po ashtu edhe në modelimin e profilit ekonomik të vendit do të bënte të mundur qartësimin për ardhmërinë e ekonomisë shqiptare. Modeli ekonomik, që me gjasa tashmë mes drejtuesve politikë është në faza diskutimi dhe përcaktimi përfundimtar, nevojitet të bëhet debati më i stimuluar dhe i kërkuar sa më shpejt nga ekonomia dhe qytetarët. Ndërkohë, rastësisë së zhvillimit ekonomik pa një bosht industrish udhëheqëse të derisotshme nga të gjithë ekspertët duhet t’i vendoset përballë (pavarësisht nga klubi politik) ideja për ta transformuar vendin në një model zhvillimi rajonal. Asgjë nuk i mungon vendit për ta arritur këtë objektiv, ndoshta më të madh edhe se ai i anëtarësimit në Bashkimin Europian.

 http://eseshkolle.blogspot.com/

Detyra Plote

Sistemi Diellor dhe Planetet

Sistemi Diellor dhe Planetet 

Sistemi diellor është sistem i organizuar planetësh, të cilët sillen rreth Diellit. Sistemi diellor

është një sistem planetar i përbërë nga trupa qiellorë të ndryshëm që mbahen në orbita nga forca e gravitetit të yllit tonë, Diellit. Është i përbërë nga tetë planetë (dhe 166 hënat e tyre), nga tre planetë xhuxhë (Ceresi, Plutoni, Erisi dhe katër hënat e tyre), dhe miliarda trupa të vegjël. Këtu bëjnë pjesë trupat e Rripit të Kuiperit, disa dhjetëra mijëra asteroidë, një numër i pacaktuar por me siguri shumë të madh kometash, meteoritësh, dhe pluhuri ndëryjor. Planetët e sistemit diellor sipas largësisë nga dielli janë: Mërkuri, Afërdita, Toka, Marsi, Jupiteri, Saturni, Urani dhe Neptuni. Prej këtyre tetë planetëve gjashtë prej tyre kanë satelitë natyrorë të emërtuar zakonisht "hëna" sipas emrit të Hënës së Tokës, dhe secili prej planetëve të jashtëm është i rrethuar nga rrathë planetarë prej pluhuri dhe grimcash të tjera. Të gjithë planetet, përveç Tokës, janë emëruar sipas perëndive dhe perëndeshave të mitologjisë greko - romake.

 DIELLI 

Dielli është një yll i klasifikuar si xhuxh i verdhe është qëndra e sitemit tonë diellor. Toka dhe trupat e tjere qiellore të sistemit diellor (duke përfshirë planetet, asteroidet, meteoritet, kometat dhe pluhurin kozmik) rrotullohen rreth diellit. Dielli përbën 99% të masës së sistemit diellor. Energjia diellore mbështet pothuaj të gjithë jetën në tokë nëpërmes fotosintezës që nga shfaqja e organizmit të parë. Energjia diellore sjell ndriçim, ngrohtësi, ndihmon rritjen e bimësisë me një fjalë është burim i jetës. Ka diameter prej 1,392,000 kilometra (sa 109 toka). Eshte nje yll me fushe magnetike aktive. Fusha magnetike e dillellit e jepe efekte shume gjerave qe quhen aktivitet solar duke i inkuadruar edhe njollat e diellit ne siperfaqe te saj. Satelitet e pare te designuar per te mesuar me shume ishin Pioner 5,6,7,8 dhe 9 te cilet u lansuan Brenda viteve 1959-1968. Pastaj ne vitin 1970 Helios 1 dhe 2.Pastaj japonezet e lansuan ne vitin 1991 satelitin Yohkoh pastaj ne vitin 1990 NASA lansoi satelitin Ulysses. Ne vitin 2004 u lansua Genesis per te zbuluar me shume per diellin. Rreth 73% e masës së diellit është hidrogjen, 25% është helium, dhe pjesa tjetër përbëhet nga sasi të vogla elementesh të rënda. Mosha e diellit është rreth 4.6 miliardë vjet dhe ai është pothuajse në gjysmën e ciklit të tij të zhvillimit gjatë të cilit ndodh proçesi kimik i shndërrimit të hidrogjenit në helium. Gati 5 milionë ton lëndë diellore kthehet në energji çdo sekondë brenda bërthamës së diellit, duke prodhuar neutrino dhe rrezatim diellor. Pas rreth 5 miliard vjetësh supozohet se dielli do të shndërrohet në fillim në një gjigand të kuq dhe pastaj në një xhuxh të bardhë, duke krijuar një mjegullnajë planetare. Energjia e rrezatuar është e krijuar në brendesi të tij nga përzjeria e hidrogjenti me helium, dhe është në një gjendje ekuilibri hidrostatik, që do të thotë që nuk përhapet (për shkak të presionit që krijohet nga reaksionet termonukleare). 

MERKURI

 Merkuri ka qenë vizituar nga një satelit i SHBA, Mariner 10, e cila beri nje fluturim nga afer prej vitit 1974~1975. Merkuri është rreth një e treta madhësisë së Tokës. Kjo është më e vogël se çdo planet tjetër. Merkuri është shumë afër Diellit dhe nuk ka atmosferë të konsiderueshme. Këto faktorë kontribuojnë ne faktin se siperfaqja e Merkurit ka temperaturë me te larte se qdo planet ose satelit natyror në sistemin tonë diellor. Temperatura e sipërfaqes në anën e më të afërt të Merkurit arrin 427 gradë Celsius, temperaturë të nxehtë të mjaftueshme për të shkrirë kallajin(tin). Në anën e kundert nga Dielli, apo natën, temperatura bie në -183 gradë Celsius. Shkencëtarët kanë zbuluar një fushë magnetike përreth Merkurit, edhe pse nuk është aq i fortë sa fushë rreth Tokës. Shkencëtarët teorizoj se kjo fushë e Merkurit është për shkak se toka e saj perbehet nga sasi e medha e hekurit ose e shkaktuar nga erërat diellore. Atmosfera e Merkurit është shumë e hollë dhe është e përbërë nga heliumi dhe sodiumi. Sipërfaqja e Merkurit eshte formuar nga tre procese: goditjet e objekteve ne sipërfaqe qe rezultuan në formimin e kratereve, nga vulkanet ku lava u shtri neper sipërfaqe, dhe aktivitetit tektonik ku korja e planetit ka lëvizur në mënyrë që të përshtatet ftohjes planetare dhe kontraktimit. Merkuri nuk ka asnjë satelit natyral. 

VENERA 

Venera (greqisht: Afërditë, është perëndeshë e dashurisë dhe bukurisë). Planeti është emëruar kështu ndoshta për shkak se ajo është me e ndritura prej të planeteve të njohur dhe me te hershëm. Venera ka qenë i njohur që nga koha parahistorike. Ky është objekti me i ndritur në qiell, përveç Diellit dhe Hënes. Anija e parë qe vizitoi Veneren ishte Mariner 2 në vitin 1962. Ajo u vizitua nga shumë të tjerë më pas (më shumë se 20 në të gjitha deri tani), duke përfshirë Pioneer Venus dhe Venera Sovjetike 7 qe ishte dhe anija e parë qe ndaloi në tokë në një tjetër planet, dhe Venera 9 e cila ktheu fotografitë e para të sipërfaqes se Veneres. Venera nganjëherë quhet motra e planetit Tokë sepse ato janë mjaft të ngjashme në madhësi dhe gravitetit. Në mënyra të tjera dy planetet janë shumë të ndryshme. Atmosfera ne Venere ose ajri është më së shumti i trashe me acid sulfurik, dhe dioksid karboni. acid sulfurik është një kemikalje që është shumë helmuese për njerëzit. Atmosfera e trashë(dendure) e ka bërë të vështirë për të parë sipërfaqen e saj, dhe deri në shekullin 21 shumë njerëz mendonin se gjërat e gjalla mund të jetojnë atje. Presion mbi sipërfaqe e Veneres është 92 herë me i madhe se ajo e Tokës. Venera nuk ka satelit natyror. Venera është një planet tokësor kështu, si Toka, sipërfaqja e tij është shkembore. Venera është shumë me e nxehet se Toka. E gjithe dioksidi i karbonit behet ne atmposfere si një batanije, duke e kapluar dhe mbajtur nxehtesin nga Dielli. Kjo e bën Veneren nje nder planetet me te nxehta në Sistemin Diellor me një temperaturë mesatare prej rreth 480 ° C (896,0 ° F). Kjo është aq e nxehtë dhe e mjaftueshme për të shkrirë plumbin. Sipërfaqja e Veneres është rreth 80% e qetë, fushat jane shkëmbore. Dy zonat më të ngritura quhen kontinente dhe përbëjnë veriun dhe jugun e planetit. Veri quhet Ishtar Terra dhe jug quhet Afërditë Terra. Ata janë emëruar sipas Babilonis dhe perëndeshes greke te dashurisë. Atmosfera ne Venere është kryesisht dioksid karboni dhe gaz të azotit me retë e acidit sulfurik. Atmosfera është aq e dendur sa qe presioni është shumë i lartë. Presioni është 92 herë ne krahasim me te Tokës, e mjaftueshme për të shtypur shumë gjëra. Është e pamundur që të shikojmë në sipërfaqe të planetit nga hapësira sepse shtresa e trashë atmosferike reflekton 60% të dritës që goditet ne të. E vetmja mënyrë per shkencëtarët qe te shohin ka qenë duke përdorur kamera infra të kuqe dhe ultraviolete. 

TOKA

 Toka (lat. Terra) është planeti i tretë i sistemit diellor. Toka është rreth 4,55 Miliard vjet e vjetër, dhe i vetmi planet në sistemin tonë diellor ku është zhvilluar jeta. Toka ka një satelit i cili quhet Hënë. Supozohet që toka u formua si rezultat i shpërthimit të një ylli të madh. Çdo vit toka goditet nga mijëra meteor me madhësi relativisht të vogël te cilet duke kaluar neper atmosfere digjen. Toka e ka përafërsisht formën e topit apo sferës. Si pasojë e rrotullimit të tokës rreth boshtit të vet Toka eshtë deformuar ashtu që në dy polet e saj është e shtypur dhe ka marrë formën e një elipsoidi i tillë që rrafshi që e pret Tokën sipas paraleleve pret një rreth ndërsa rrafshi që e pret sipas meridianeve pret një elipsë. Toka rrotullohet rreth boshtit te vet dhe rreth diellit. Rrotullimi reth boshtit të vet që sjell ndryshimin e dites dhe te nates quhet Rotacion. Rrotullimi rreth Diellit quhet Revulocion si pasojë kemi ndërrimin e stinëve të vitit. Edhe pse ende nuk ka njohuri të plota për ndërtimin e brndshëm të Tokës është pranuar ndarja e ndërtimit të brendshëm të saj në tri mbështjellje-gjeosfera: korja e Tokës ose litosfera, mbështjellsi i bërthamës ( ose mantia-manteli) dhe bërthama e Tokës. Relievi është tërësia e pamjes së formave të sipërfaqes tokësore pa marrë parasysh mënyrën e krijimit dhe dimensionet e tyre. Relievi është komponentja kryesore e mjedisit gjeografik. Përveç ndikimit të madh që kanë komponentet e tjera të mjedisit gjeografik (klima, ujërat, bota bimore e shtazore, formimi i dherave), relievi paraqet bazën që është e lidhur me të gjitha aktivitetet ekonomike. Shkenca që merret me studimin e ndërtimit , gjenezës, zhvillimit dhe dinamikës bashkëkohore të relievit të sipërfaqes tokësore është gjeomorfologjia (greq. ge-Toka, dhe logos-shkencë, dhe morf- formë). Relievi i sipërfaqes së Tokësore është formuar me veprimin e fuqive të brendshme (endogjene), dhe të fuqive të jashtme (ekzogjene). Atmosfera (nga qreq. atmós - "avull" dhe sfera - "lëmsh") është një shtresë gazesh që mbulon një trup qiellor. Ajo përbëhet shpesh nga një përzierje gazrash të ndryshëm, dhe mbahet e mbërthyer nga fuqia e rëndesës në trupat qiellorë. Atmosfera është në sipërfaqe më e dendur dhe me rritjen e lartësisë shkon duke u rralluar. Disa planetë përbëhen kryesisht prej gazesh të ndryshëm, dhe kështu ata kanë atmosfera shumë të thella, si p.sh. Jupiteri, Saturni, Urani dhe Neptuni. Toka, Afërdita, Marsi dhe Plutoni kanë atmosferë që mbeshtjell sipërfaqet e tyre, siç e kanë edhe tre satelitët e planeteve të jashtëm: Titani, Enkeladusi (hëna e Saturnit, dhe Tritoni (hënë e Neptunit). Trupa të tjerë qiellorë të sistemit tonë diellor zotërojnë një atmosferë tejet të hollë. Këta janë Hëna (gaz natriumi), Mërkuri (gaz natriumi), Evropa (hënë e Jupiterit) (oksigjeni) dhe Io (sulfuri). Atmosfera e Tokës përbëhet nga pesë shtresa: troposfera, stratosfera, mezosfera, termosfera dhe egzosfera. Hidrosfera është njëra prej katër mbështjellësve të Tokës, që përfshinë të gjitha ujërat e lira në pjesën sipërfaqësore të Tokës. Veti karakteristike e hidrosferës është ripërtëritja e përhershme e saj. Me studimin e hidrosferës, proceset dhe dukuritë në të, merret hidrologjia (greq. hydro-ujë dhe logos-shkencë). Studimi i hidrosferës ka rëndësi shkencore dhe praktike në shfrytëzimin racional të pasurive ujore. Oqeanet janë sipërfaqe shumë të mëdha të tokës të mbushura me ujë të cilat së bashku formojnë të ashtuquajturin Det botëror. Oqeanet e botës janë: Oqeani Paqësor Oqeani Indian Oqeani Atlantik Oqeani i Ngrirë i Veriut Nili është lumi më i gjatë në botë, ndërsa lumi më i madh (ka sasi më të madhe të ujit) është Amazoni qe ndodhet në Amerikën Jugore. Pedosfera (Gre: pedon - dheu), është mbështjellës i dheut - tokës, gjegjësisht shtresës së imët të punueshme të Korës së Tokës. Toka (dheu) është shtresa e hollë e shkriftë e sipërfaqes së Tokës, e cila punohet dhe paraqet bazën për zhvillimin e bujqësisë, sepse shfrytëzohet për kultivimin e bimëve të ndryshme. Formimi i kësaj shtrese të tokës- dheut, varet nga disa faktorë: klima, relievi, përbërja gjeologjike e shkëmbinjve, bota bimore e shtazore dhe nga vet aktiviteti i njeriut. Biosfera - ( greq. Bios - jetë dhe sphaire - lëmsh) është njëri nga mbështjellësit sipërfaqësor të planetit tonë, që së bashku me atmosferën, litosferën dhe hidrosferën e sajojnë mbështjellësin gjeografik të Tokës, që është lënda e studimit të gjeografisë. Në përbërjen e biosferës hyjnë të gjithë organizmat e gjallë në tokë, duke filluar prej mikroorganizmave siq janë bakteret deri te njeriu. Mikroorganizmat me ndihmën e qarkullimit të masave të ajrit depërtojnë në lartësi 10 deri 12 km mbi sipërfaqen e tokës. Në oqeane dhe dete organizmat jetojnë edhe në thellësi më të mëdha, kurse bakteret anerobe (që mund të jetojnë dhe pa praninë e oksigjenit) gjenden deri në tri km thellësinë e korës së tokës. Banorët e Tokës janë të racave të ndryshme. Në bazë të vendit ku jetojnë dhe kushteve klimatike dhe brezit të nxehtësisë në botë ekzistojnë 3 raca njerëzore dominante. Raca e verdhë :Kinezet, Koreanët, Vietnamezët, Japonezët Raca e zezë, jeton kryesisht në Afrikë por edhe në vende tjera Raca e bardhë: jeton në Evropë, Rusi, por edhe në të gjithë vendet tjera të botës Kultura është tërësia e arritjeve të një populli dhe të gjithë njerëzimit në fushën e prodhimit dhe në zhvillimin shoqëror e mendor. Kultura mund të ndahet në disa mënyra, sipas kohës, vendit dhe sipas grupimeve të njerëzimit. mund të ndahet në disa mënyra, sipas kohës, vendit dhe sipas grupimeve të njerëzimit.Kultura dhe tradita ne botë ndyshojnë.Shumë vende të botës ndryshojnë nga traditat,zakonet.Banorët e Tokës dallohen edhe nga veshja e tyre,gjuha që flasin dhe vallëzimi.Pra të gjitha vendet e botës kanë karakteristikat e vendit të tyre. 

 MARSI 

Anijet e parë qe vizituan Marsin ishin Mariner 4 në vitin 1965. Disa të tjera pasuan duke përfshirë Mars 2, anija e parë e tokës qe u ndalua në Mars dhe dy te tjere qe ndaluan ne siperfaqe Vikinget në vitin 1976. Duke i dhënë fund një pauze të gjatë 20 vjeçare, Mars Pathfinder zbriti me sukses në Mars në 1997 me 4 korrik. Me 2004 Ekspeditat Mars Rovers Spirit dhe Opportunity, u ulën në Mars dhe filluan dërgimin përsëri të dhënave gjeologjike dhe fotografitë e shumta, ato ende veprojnë edhe pas tre viteve në Mars. Në vitin 2008, Phoenix zbarkoi në rrafshin e veriut për të kërkuar ujë. Tre orbiters Marsi (zbulues Mars Orbiter, Mars Odyssey, dhe Mars Express) janë aktualisht në operacion. Marsi është planeti i katërt nga Dielli në sistemin tonë diellor. Marsi është emëruar sipas zotit romak mitologjik të luftës, sepse ajo është një planetin i kuq, dhe e kuqe është ngjyra e gjakut. Marsi ka dy hëna shumë të vogël, e quajtur Phobos dhe Deimos. Planeti Mars është bërë nga shkembijet. Terreni ka ngjyre te kuqe për shkak të oksidit te hekurit në gurë dhe pluhur. Planeti ka sasi te vogel të dioksidit të karbonit ne atmosfer. Temperaturat në Mars jane me te ftohta se sa në Tokë, sepse është më larg larg nga Dielli. Ka disa akullnaja në polet e veriut dhe në jug të Marsit, dhe sasi te dioksidit i karbonit gjithashtu të ngrira. Marsi nuk ka ndonje sasi të ujit në sipërfaqe tani, përveç në pole (ku eshte i ngrire), por shkencëtarët mendojnë se ka pasur ujë ne te kaluaren. Trashësia mesatare e kores planetit është rreth 50 km (31 mi), me një trashësi maksimale prej 125 km (78 mi). Korja e Tokës, mbi mesatare 40 km (25 mi) është tri herë më të vogla si Marsi . Për shkak se Marsi është më afër Tokës në Sistemin Diellor, njerëzit janë përpjekur ta kuptojnë nëse ka ndonjë lloj të jetës në Mars. Marsi ka sezonet më të ngjashëm te Tokës se të gjithë planetet në Sistemin tonë Diellor. Megjithatë, pasi qe Marsi është më larg nga Dielli se sa Toka, stinët e këtij planeti jane me te gjata më shumë se ato të Tokës. Si rezultat, një vit në Mars është më shumë se një vit në Tokë. Atmosfera e Marsit është shumë më e hollë se tokës. Temperaturat ne sipërfaqe mund të shkojnë nga -115 ° C gjate dimërit në pole e deri ne 0 ° C ne mesdite gjatë verës. 

 JUPITERI

 Jupiteri është vizituar se pari here nga Pioner 10 në 1973 dhe më vonë nga Pioner 11, Voyager 1, 2 dhe Ulysses V. Anija kozmike Galileo rrotullohej rrethe Jupiterit për tetë vjet. Ajo është ende duke uvëzhguar rregullisht nga teleskopi ne gjithesi Hubble. Jupiteri është planeti i pestë nga dielli ne sistemin tonë diellor. Jupiteri është planeti më i madh në sistemin tonë diellor. Sikurse Saturni edhe Jupiteri është një lëmsh gjigand i gaztë dhe nuk ka sipërfaqe të ngurtë. Planetet e tjerë të ngjashëm me Jupiterin quhen planete Joviane. Emri i Jupiterit vjen nga emri i perëndisë romake Jupiter. Jupiteri ka 63 satelitë natyrore. Nga këto, 47 janë më pak se 10 kilometra në diametër dhe kanë qenë zbuluar në vitin 1975. Kater henat më të madhe, te njohura si "hënat e Galileut", janë Io, Europa, Callisto dhe Ganymede. Bërthama e ngurtë e Jupiterit ka një diametër prej 14.000 km, dhe përbëhet pjesërisht nga nikel-hekur (90 % hekur dhe 8% nikel) e nje sasi e vogel mineralesh të tjera, dhe ka një temperaturë prej 25.000 K. Kjo bërthamë është e rrethuar nga një shtresë hidrogjeni metalik (90%) dhe heliumi (10%) me trashësi përafërsisht 40.000 km. Kjo shtresë rrethohet nga një shtresë tjeter e jashtme me trashësi rreth 20.000 km. Hidrogjeni molekular i lëngshëm dhe në të njëjtën kohë temperatura dhe trysnia rritet ne drejtim te berthamës. Shtresa e fundit ka edhe sasi të vogla metani, etani dhe dioksid karboni. Normalisht planetët thithin dritën e diellit dhe rrezatojnë po aq shumë energji në formë nxehtësie, mirëpo Jupiteri rrezaton 2 herë më shumë energji se sa thith nga dielli. Mendohet se kjo rritje e energjisë vjen prej tepricave të energjisë nga koha e krijimit të Jupiterit e që është ruajtur në bërthamën e planetit. Një tjerër sqarim i mundshëm për këtë dukuri është ndikim i zvogëlimit të rëndesës e cila shkakton po ashtu rrezatimin e energjisë. Jupiteri quhet po ashtu një yll i dështuar. Mirëpo ky planet është shumë i vogël që të jetë një Xhuxh Bojëkaf, Brown Dwarf (angl.) Në një rast të tillë do të duhej që masa e Jupiterit të ishte së paku 13 herë më e madhe. Por nëse masa e Jupiterit do të ishte 100 herë më e madhe, atëhere do të ishte e mundur të fillonte reaksioni i fuzionit bërthamor, domethënë hidrogjeni do të transformohej në helium duke prodhuar sasi jashtëzakonisht të mëdhaja energjie, dhe kjo do ta kthente Jupiterin në një yll. Mëqenëse Jupiteri nuk ka sipërfaqe të ngurtë, është shume e vështirë që të përcaktohet kufiri i tij me atmosferën. Pika ku shtypja tregon 1 bar përdoret si pikë referimi. Atmosfera e Jupiterit përbëhet nga hidrogjeni dhe heliumi. Gazra të tjerë janë: metani, amoniaku, hidrogjendeuteride, etani dhe ujë. Hidrogjenfosfide, hidrogjensulfide dhe amoniumhidrosulfide janë po ashtu të pranishëm në sasi shumë të vogla. Këto gazra formojnë re të kuqe, bojëkafe dhe të bardha. Dendësia dhe temperatura e ulët bëjnë të mundur që atmosfera e Jupiterit të jetë më shume e lëngët se sa në formë gazi. Mendohet se shumica e erërave në Jupiter formohen nga temperaturat e larta në bërthamen e planetit dhe rrotullimi i shpejtë tij rreth vetes. SATURNI 

Saturni u vizitua se pari nga Pioner 11 në vitin 1979 dhe më vonë nga Voyager 1 dhe 2. Cassini (projekt i përbashkët NASA / ESA) arriti më 1 korrik, 2004 dhe do të rrotullohet rrethe Saturnit se paku per katër vjet. Saturni është planeti i gjashtë me rend me distancë nga dielli dhe është i dyti me rend me madhësi, pas Jupiterit. Saturni ka të paktën 61 hëna. Titani,eshte më i madhi. Përbërja e Saturnit përngjan shumë në atë të Jupiterit. Në qendër gjendet një bërthamë shkëmbore, e rrethuar nga një shtresë metalike ne gjendje të lëngshme, e percjellë me një shtresë hidrogjeni molekular. Temperatura ne qendër është 12.000 K. Si reaksion i mekanizmit të Kelvin-Helmholtz Saturni rrezaton më shumë energji se sa që pranon nga Dielli. Ky rrezatim i energjisë përforcohet edhe më shumë nga nxehtësia që lirohet kur Heliumi ndeshet me hidrogjenin në sipërfaqe. Si reagim ndaj rrotullimit të shpejtë (10 orë 14 min. në ekuator, 10 orë 41 min.) Saturni është i rrafshuar ne të dy polet dhe ndryshon në diametër në mes të poleve dhe ekuatorit me 10% (120.536 km kundrejt 108.728 km). Kjo dukuri shihet edhe planetë të tjera (gazor), mirëpo askund aq shumë si te Saturni. Një fakt tjetër është që densiteti i Saturnit është vetëm 0,69 kg/dl. I vetmi planet në sistemin diellor me një densitet më të vogël se uji. Kjo do të thotë se Saturni nuk mundet të fundoset në ujë. Përmbajtja e atmosferës: Hidrogjen (H2) 96 (±2) % Helium (He) 3 (±2) % Metan (CH4) 0,4 (±0,2) % Ujë (H2O) 0,1% Amoniak (NH3) 0,012 (±0,008) % Etan (C2H6) 0,0007 (±0,0002) % Hidrogjenfosfide (PH3) 0,0001% Propan (C3H8) prezent Acetilen (C2H2) present Atmosfera e Saturnit përmban 93% prej hidrogjeni e pak më shumë se 5% helium. Pjesa tjetër përmban metan, ujë, amoniak, etan, propan, acetilen dhe një sasi shumë të vogël të hidrogjenfosfidit. Në Tokë dallimi në mes të dheut dhe ujit është shumë i cekur, mirëpo në Saturn nuk mund të vërehet ndonjë kufi në mes të shtresave të gazrave që e përbëjnë planetin. Shtresat a hidrogjenit likuid fillojnë thellë në brendësinë e planetit dhe marrin formë te gazin sapo tejkalojnë ne shtresat e jashtme te planetit. Kjo është një gjendje e posaçme që krijohet nga shtypja shumë e madhe në Saturn, e cila quhet situata superkritike. Si reaksion, gazrat shtypen aq shumë saqë në pikën ku pritet transformimi, ato kane densitetin qe perputhet me atë te likuidit. Për ketë arsye Saturni nuk ka një sipërfaqe te saktë, kështu që shkencëtaret e perdorin piken ku shtypja është 1 bar.

 URANI 

Urani është planeti i shtatë nga dielli në Sistemin Diellor. Ai është një gjigand me gaz. Ky është planeti i tretë më i madhe në sistemin diellor. Planeti është ne perberje te akullit, gaze të lëngshme dhe nga metali i lengeshem. Atmosfera e saj përmban hidrogjen, metan dhe helium. Temperatura më Urani është -197 gradë C (79 K). Urani kompleton nga ana e saj rreth Diellit me 84 vjet të tokës. Ajo rrotullohet rrethe boshtit te vete në 17 orë dhe 14 minuta. Kjo do të thotë se janë rreth 43.000 ditë në 1 vit te uranit. Distanca mes Urani dhe Neptuni është 1.6 miliard km. Urani ka 11 unaza të cilat janë të vështirë për tu parë nga toka. Urani ka 27 hëna qe dihen. Emrat e ketyre hënave janë zgjedhur nga karaktere nga veprat e Shekspirit dhe Aleksandër Papa. Hënat pesë më të mëdha janë Miranda, Ariel, Umbriel, Titania dhe Oberon. Shumë hëna janë zbuluar por ato ende mbeten një fshehtesi. 

 NEPTUNI

 Neptuni është planeti i tetë dhe e fundit nga Dielli në Sistemin Diellor. Ai është një gjigand me gaz. Kjo është planeti i katërt më i madhe dhe i treti me i rëndë. Neptuni ka katër unaza të cilat janë të vështirë për të parë nga Toka. Eshtë 17 herë më të rëndë se Toka dhe është pak të rënda se sa Urani. Ai u emërua sipas Zotit romake të Detit. Atmosfera e Neptunit është e perbërë më së shumti nga hidrogjeni dhe heliumi. Ai gjithashtu përmban sasi të vogla të metanit që e bën planetin te duket ne te kalter. Ngjyrë e kaltert e Neptuni është shumë më e ndritshme në krahasim me Uranin, i cili ka një sasi të ngjashme te metanit, kështu që nuk mund të jetë një tjetër arsye pse Neptun është blu (kalter). Gjithashtu ne Neptun mbizotrojne erërat e forta se ne çdo planet tjeter në sistemin diellor, e matur perafersishte afer 2.100 km / h ose 1.300 mph. Neptun u zbulua nga astronomët, Urbain Le Verrier dhe John Couch Adams me 23 Shtatore 1846. Ata ishin të dy të nderuar për zbulimin. Ishte Planeti i parë që do të zbulphet nga llogaritjet matematikore ne vend qe të perdoret një teleskop. Për shkak të lëvizjeve të pazakontë te Uranit në orbitën e tij , ajo bëri qe astronomët te kërkonin për planetin e ri. Planeti Neptun u vizitua vetëm nga një anijen kozmike, Voyager 2 më 25 gusht, 1989. Neptun dikur kishte një stuhi të madhe të njohur si "Great Dark Spot",(njolle e amdhe e zeze) e cila u zbulua në 1989 nga Voyager 2. Megjithatë, kjo njolle e errët nuk është parë qyshe nga viti 1994, por njolla të reja te zeza janë gjetur qe nga atëherë. Nuk dihet se pse u zhduken njollat e errëta. Megjithatë, NASA ka sugjeruar qe te kete me shume anije kozmike qe të mësojnë më shumë rreth Neptunit. Anija ne fjale do të ishte ndarë midis Laboratorit Propulsioni Jet (JPL) dhe Instituti Teknologjike i Kalifornisë. Neptuni eshte shume large nga Dielli, ai merr shumë pak ngrohje nga rajonet e larta të atmosferës në -218 ° C (55 K). Thellë brenda shtreses se gazit, megjithatë, temperatura rritet ngadalë. Si Urani, burimi i kësaj ngrohje është e panjohur, por ndryshimet janë të mëdha: planeti Neptun është në largësinë më nga Dielli, energjia e saj e brendshme ende është mjaft e fortë për të krijuar erërat më të shpejtë parë në Sistemin Diellor. Disa shpjegime të mundshme kanë qenë të propozuara, duke përfshirë ngrohje radiogjenik nga thelbi planetit, rrezatimit të vazhdueshme në hapësirë e mbetur për ngrohje etj. Struktura e brendshme e Neptunit në thelb eshte shumë e ngjashme me atë të Uranit . Ka te ngjare qe eshte e perber nga korja e ngurt, që mendohet të jetë rreth 15 here masa e Tokës, i përbërë nga shkembije te metalit te shkrirë dhe i rrethuar nga një përzierje e shkembit, ujit, amoniakut dhe metanit. Presionet e rëndë e mbajëne pjesën e akullt e kësaj përzierje përrethe ne gjendje te ngurt, pavarësisht temperaturave të mëdha pranë kores se ngurt. Atmosfera, shtrihet rreth 10 deri në 20% në rrugën drejt qendrës, është kryesisht hidrogjen dhe helium në lartësi të larta. Përzierje te shumeta te metanit, amoniakut, dhe ujit janë gjetur në zonat e ulëta të atmosferës. Shumë ngadalë këto njolla te errëta dhe te nxehta perzihen ne nje zone te brendshme dhe të lëngshme. Presion në qendër të Neptuni është miliona herë më shumë se kaq në sipërfaqe të Tokës. Krahasimi i shpejtësisë rrotulluese ne masën e saj e ka më pak të koncentruar drejt qendrës ndryshe nga Urani. Neptuni ka 13 hëna të njohura. Me i madhi eshte Tritoni, zbuluar nga William Lassell vetëm 17 ditë pas zbulimit të Neptunit. 

PLUTONI

 Plutoni është një planet xhuxh në sistemin tonë diellor. Eshte e perbere nga shkembijte dhe akulli. Është shumë ftohtë në Pluton me temperatura midis -218 ° C (rreth -360 Fahrenheit) dhe -240 ° C (-400 Fahrenheit). Plutoni është 2390 kilometra i gjate, i cili është rreth dy të tretat e gjerë si Hena dhe rreth një e pesta e të gjerë si Toka. Plutoni është 13 milion ton në masë. Toka ka rreth 460 herë në masë të Plutonit. Hena ka rreth pesë dhe një herë e gjysmë në masë të Plutoni. Clyde Tombaugh zbuloi Plutonin në vitin 1930. Plutoni u emërua sipas zotit romake të botës së nentokes. Ky emër është sugjeruar nga Venetia Burney nga Anglia. Ajo ishte njëmbëdhjetë vjecare ne ate kohe. Të tjerë thonë se u quajt duke përdorur inicialet e Percival Lowell, shkencëtari i cili e kishte llogaritur pozicionin e saj para se Plutoni te zbulohej. Plutoni ka tri hëna: Karon, Niks, dhe Hidra. Karon është 1190 km i gjate, vetëm gjysmën e gjerë sa Plutoni. Karon është rreth 19.410 km larg Plutonit. Plutoni dhe Karon rrotullohen rreth njëri-tjetrit duke bërë qe te dy te duken si një planet xhuxh të dyfishtë. Nix dhe Hidra janë shumë më të vogla, rreth 45-160 km të gjate, rreth 44.000 km nga Plutoni. Karon u zbulua në qershor 1978 dhe Nix dhe Hidra u zbuluan në qershor 2005.

Detyra Plote

Cjane Oazet dhe si formohen

NA NDIQNI - SHPERNAJE NE PROFIL

Oazat 

Oaza është vend pak i ulët ose gropë e cektë me ujë dhe me gjelbrim në shkretirë. Oazat krijohen nën 

ndikimin e erës, e cila me fuqinë e vet mekanike – fryrjen, vende-vende në shkretirat ranore krijon thellime, 
fundi i të cilave mbërrinë ujin nëntokësor, për këtë shkak në to shfaqen burime uji dhe liqene. 
Burimi: eseshkolle.blogspot.com

 NA NDIQNI - SHPERNAJE NE PROFIL

Tweet Follow @DIONISXHANI

Detyra Plote

MODELI I NDERTIMIT TE SHTEPIVE ELBASANAS DHE TIRANASE - QYTETARI

NA NDIQNI - SHPERNAJE NE PROFIL

 

MODELI I NDERTIMIT TE SHTEPIVE ELBASANAS DHE TIRANASE - QYTETARI 

 ELBASANI 

 Në dhomat e godinës dykatëshe të muzeut, përmes objekteve pasqyrohet mënyra e jetesës së kësaj zone, mobilimet, veshjet, etj. Janë renditur dhomat në mënyrën sesi ato funksiononin duke të dhënë imazhin e një shtëpie të vjetër elbasanase, duke përfshirë gjithçka.Muzeu Etnografik lEXO ME SHUME

u krijua në vitin 1986 në shtëpinë e Sejdinëve e cila ishte ruajtur si monument tradite edhe pse pronarët e saj ishin cilësuar "armiq të popullit". Jo shumë larg sheshit të Bezistanit në qendër të qytetit kjo shtëpi është restauruar së fundi. Është një ndërtesë karakteristike me çardak, e veçantë në llojin e saj në trevën e Elbasanit, ajo është përcaktuar si simbol i shtëpive elbasanase. Në planin arkitekturor, banesa e ndërtuar në vitin 1870 ngjan me shtëpitë karakteristike të Beratit dhe Shkodrës, por ka shumë elementë që e bëjnë unike. Kati i parë i banesës, dikur magazinë për prodhimet bujqësore të familjes Sejdini, përbëhet nga tre dhoma dhe një sallon, në të cilat tani paraqiten vlerat e traditës popullore, por edhe dokumente historike me vlerë. Dhoma e punimit të leshit, dhoma e metaleve si dhe dhoma e tabakëve kanë zënë vend në këtë kat, duke i krijuar mundësi vizitorit që të njihet me kulturën dhe traditën vendase. Kati i dytë i muzeut përbëhet nga një korridor i madh, dhoma e punës së vajzave, dhoma e grave, dhoma e burrave dhe dhoma e nuses. Në numrin e madh të zejeve, që pasqyrohen në këtë muze, përmenden punimet e shajakpunuesve, qeleshepunuesve, kazazëve, punimet e opingarëve, e saraçëve, punimet e zilexhinjve, armëtarëve, argjendarëve, çibukçinjve, samarxhinjve, mullinjtë primitivë të vajit, si dhe guri mortor i legjionarit Mark Sabitis, monumenti që vërteton arkeologjikisht vendndodhjen e Skampis. Punonjësit e muzeut etnografik, shprehen se zejtaria në qytetin e Elbasanit nisi të zhvillohej në gjysmën e parë të shekullit të XVII-të. Gjithçka që ruhet në muze transmeton një mozaik të pasur vlerash, që pasqyrojnë tiparet etnografike të krahinës. Të gjitha këto janë realizuar me copa të kushtueshme, zbukuruar me motive vendase të thurura me gajtane dhe tel argjendi ose ari. Sipas tyre, kostumet e burrave dhe të grave që dalloheshin për bukurinë dhe elegancën çmoheshin shumë nga të huajt. Një dolloman apo xhybe e kategorisë së parë, që përdorej nga aristokracia, e punuar me copë kadife të kuqe të importuar, tregtohej përkundrejt një shumë të madhe. Në gjysmën e dytë të shekullit të XIX në punimin e kostumeve kombëtare përmenden mjeshtërit elbasanas Hasan Dilja, Tahir Kryemadhi etj. Ka ende familje që trashëgojnë zejet e vjetra, por pak prej tyre arrijnë ti realizojnë punimet ashtu siç bënin të parët e tyre. Mosrritja e krimbit të mëndafshit, humbja e tezgjahut apo edhe futja e teknologjisë kanë bërë që gjithçka të jetë tepër të vështirë për tu realizuar. Shtëpia apo banesa tiranase është nga tipet më të lashta, dhe nga mënyra e ndërtimit dhe e funksionimit nuk haset në qytetet e tjera të Shqipërisë.

Banesa tiranase, në fillimet e shekullit XVII, përbëhej nga një ambjent, 4-5m i lartë. Ajo quhej shtëpia e zjarrit (shpia e zjermit). Sipërfaqja e saj ishte 30-55m2, dhe forma drejtkëndore, zakonisht me përmasa 6x8m. E spostuar, rreth 2m larg një muri ishte vatra e zjarrit, (votra zjermit), që shërbente për gatim dhe për ngrohje. Ajo kishte formë drejtkëndëshe dhe ishte e ndarë në dy pjesë të shkallëzuara; në pjesën e ulët ndizej zjarri, ndërsa në pjesën e ngritur vendoseshin drutë. Të dyja pjesët ndaheshin nga dy gurë të ngulur në tokë, që quheshin carunj. Në trarët e tavanit kapej kamostra (zinxhir që përfundonte me çengelë ku vareshin enët e gatimit). Në vatër përdoreshin komjet, që ishin trekëndësha hekuri me këmbë, ku vendoseshin kazanë apo enë të tjera gatimi, për t’u zier apo pjekur ushqimi. Dyshemeja ishte prej dheu të ngjeshur, në nivelin e oborrit. Shtëpia ishte pa tavan dhe tymi dilte nëpërmjet tjegullave. Streha e çatisë ishte veçanërisht e gjerë, për të mbrojtur muret e qerpiçit nga shiu, dhe përpara derës dykanatëshe formonte një hajat të vogël. Në shtëpinë e zjarrit familja jetonte, ushqehej, priste miqtë dhe flinte. Banesa ditën ndriçohej nga dy ose katër baxha, një ose dy prej të cilave binin mbi vatër. Dritaret, një ose dy, nga ana derës kryesore, duhet të jenë futur më vonë. Në fund të oborrit ishte nevojtorja -banja, dhe poshtë saj gropa septike. Më tutje ndodhej ahuri dhe koteci i pulave. Shekuj më parë, natën, banesa ndriçohej nga pisha. Në Tiranë nuk është përdorur bishtuku në formën e tij klasike me bishtin e gjatë, por kandili (kanili). Tiranasit e vjetër më kanë treguar për kokmet prej teneqeje me vaj, (apo me voj, siç themi në dialektin tonë), me fitil dhe me një si bisht, (si i filxhanit). Më pas kokmet prej teneqeje u zëvendësuan me kokme prej qelqi. Më e vonshme ka qenë llampa me vajguri, e cila mund të kishte një pasqyrë të rrumbullakët, përballë poçit të gjatë, të qelqit, për të shtuar dritën me pasqyrimin e saj. Kur tiranasve u duhej të dilnin natën, ata merrnin me vete fenerin për të ndriçuar rrugën. Kjo situatë vazhdoi, deri në vitet ’20 të shekullit të shekullit të kaluar, kur qyteti filloi të ndriçohej nga energjia elektrike. Pranë vatrës ishte një pjesë e ngritur dhe e shtruar me dërrasa, që shërbente për ndejtje dhe për fjetje. Më vonë rreth vatrës shtroheshin hasrat, ku uleshin anëtarët e familjes. E gjithë dhoma ishte e rrethuar me sergjenë, të cilët mund t’i krahasojmë me etazherët. Aty vendoseshin enët e gatimit: kushonat -tenxheret, qepshja, gjyma të madhësive të ndryshme, kuzet -tepsitë, fteret -tiganet, tava e dheut, vorbja për zierjen groshës -fasuleve, xhezvja e kafes, mytia -dybeku, për përgatitjen e djathit dhe tlynit -gjalpit. Buka gatuhej në magje, që ishte një tip govate, dhe piqej në tepsi. Për të siguruar një pjekje më të mirë, tepsitë apo tavat mbuloheshin me saç, i cili ishte një lloj kapaku bakri. Por, simite (bukë) mund të blije edhe në furrat private. Në Tiranë, simiteve u thonin parur, dhe ky emër kishte mbetur nga koha kur simitet kushtonin një pare. Në dhomën e zjarrit nuk mungonte dymleku -vedeni, i cili përhapte erë të mirë dhe hahej në dimër. Kupaci ishte një “tas” druri me kapak, i cili përdorej për të ruajtur ushqimin në udhëtim. Shtëpia tiranase ndërtohej me qerpiç dhe me breza druri. Qerpiçi, (tullat e baltës të thara në diell), përgatitej në vendin e ndërtimit me kallëp druri. Ai ishte i leverdisshëm nga pikëpamja ekonomike dhe me veti shumë të mira termoizoluese. Muret e qerpiçit ndërtoheshin 0,60-0,70m të gjerë. Qerpiçët lidheshin me llaç balte të përzierë me kashtë. Brezat e drurit viheshin çdo 0,7-1 metër lartësi dhe përbëheshin nga dy binarë, një nga brenda e një nga jashtë. Ata siguronin fortësinë dhe qëndrueshmërinë ndaj lëkundjeve sizmike. Themelet ndërtoheshin me gurë lumi. Banesa tiranase suvatohej nga brenda dhe nga jashtë me llaç balte, dhe lyhej me gëlqere. Shtëpia tiranase me një ambjent ka qenë zhdukur në qytet prej kohësh, por gjendej akoma në fshatra (si p.sh. në Mullet) deri në vitet ’60, ’70 të shekullit XX7. NA NDIQNI - SHPERNAJE NE PROFIL

Tweet Follow @DIONISXHANI

Detyra Plote

Globalizimi - historiku, perkufizimi dhe vecorite e tij

NA NDIQNI - SHPERNAJE NE PROFIL

GLOBALIZIMI
Hyrje
Duke u nisur nga fakti, se në lidhje me temën e globalizimit ekzistojnë njohuri paraprake të marra nga mediat, mendoj që një punim i përmbledhur është një mundësi për njohuri më të shumta në këtë temë. 

Përkufizimi
Në fillim duhet të bëjmë dallimin midis termave globalizëm dhe globalizim. Globalizmi, në thelbin e tij, përshkruan dhe shënon jo më tepër se një botë e cila karakterizohet me rrjetë të lidhjeve që i kapërcejnë hapësirat multi-kontinentale.
Përkundër kësaj, globalizimi shënon rritjen ose zvogëlimin në shkallë të globalizmit. Ai fokusohet në forcat, dinamizmin ose shpejtësinë e këtyre ndryshimeve.
Globalizmi, pra, e përshkruan realitetin e të qenët i ndërlidhur, kurse globalizimi përfshinë shpejtësinë në të cilën këto lidhje shtohen apo pakësohen.

Definicioni
Një definicion tipik – mirëpo kufizues – mund të merret nga Fondi Monetar Ndërkombëtar (FMN ose IMF), i cili e thekson ndërvarësinë ekonomike gjithnjë në rritje të vendeve rreth e përqark botës përmes shtimit të vëllimit dhe shumëllojshmërisë së transaksioneve tejkufitare në mallra e në shërbime, rrjedhjen e lirë ndërkombëtare të kapitalit si dhe shpërndarjen tejet të shpejtë e të gjerë të teknologjisë.

Ky definicion ka të bëjë më shumë me të ashtuquajturin globalizim ekonomik.
Mund të thuhet se:““Globalizimi është një term përfaqësues për një seri komplekse të ndryshimeve ekonomike, seri komplekse të ndryshimeve ekonomike, sociale, teknologjike, kulturore dhe politike, që sociale, teknologjike, kulturore dhe politike, që vërehen në ndërvarësinë (interdependence), vërehen në ndërvarësinë (interdependence), integrimin dhe ndërveprimin (interaction) integrimin dhe ndërveprimin (interaction) gjithnjë në rritje midis popujve dhe kompanive gjithnjë në rritje midis popujve dhe kompanive në vende të ndryshme të botës”.në vende të ndryshme të botës”.

Historiku i Globalizimit

Si një term “globalizimi” ka filluar të përdoret qysh në vitin 1944, mirëpo ekonomistët kanë filluar ta aplikojnë aty kah viti 1981. Termi “fshat global” u afirmua pas botimit të veprës
Understanding Media
(Routledge, Londër, 1964) nga autori M. McLuhan.
Ndërkaq Theodore Levitt është më meritori për farkimin e termit ‘globalizim’ përmes një artikulli të tij që ai e shkroi në vitin 1983 për Harvard Business Review të titulluar “Globalization of Markets” (“Globalizimi I TREGJEVE”)
Që nga Lufta e Dytë Botërore, globalizimi është zhvilluar nga raundet e negociatave mbi tregtinë, fillimisht nën patronazhin e GATT-it (The General Agreement on Tariffs and Trade – Marrëveshja e Përgjithshme për Tarifat dhe Tregtinë), që kanë çuar në një seri të marrëveshjeve për ngritjen e kufizimeve në tregtinë e lirë. Raundi i Uruguait (1984-1995) ka çuar te marrëveshja për themelimin e Organizatës Botërore të Tregtisë (OBT ose WTO), për të ndërmjetësuar në mosmarrëveshjet tregtare.
Me qëllim të reduktimit të tarifave e të pengesave tregtare janë nënshkruar edhe një sërë marrëveshjesh shumëpalëshe, përfshirë këtu edhe Marrëveshjen e Mastrihtit (Maastricht Treaty) në Evropë dhe Marrëveshjen për Tregti të Lirë në Amerikën Veriore (The North American Free Trade Agreement - NAFTA).
Disa autorë më me mëndje e parapëlqejnë termin internacionalizim sesa globalizim.
Te internacionalizimi, roli i shteteve dhe rëndësia e kombeve janë më të mëdha, ngase globalizimi në formën e tij komplete i eliminon shtetet kombëtare.
Disa të tjerë janë të mendimit se globalizimi është një gjeografi e imagjinuar; d.m.th. një mjet politik i qeverisjes së neoliberalistëve, të cilët tentojnë t’i përdorin disa pamje e diskurse të politikës botërore për t’i arsyetuar agjendat e tyre politike.

Disa veçori të Globalizimit
1. Në nivelin ekonomik globalizimi shfaqet në:
a- rritjen e tregtisë ndërkombëtare në një shkallë shumë më të shpejtë,
b- shtimin e rrjedhjes ndërkombëtare të kapitalit,
c- lidhjen e marrëveshjeve ndërkombëtare që kanë shkaktuar krijimin e organizatave si WTO (Organizata Botërore e Tregtisë) dhe të karteleve ekonomike siç është OPEC (The Organization of the Petroleum Exporting Countries (Oranizata e Vendeve Transportuese të Naftës),
d- zhvillimin e sistemeve globale financiare,
e- rritjen e rolit të organizatave ndërkombëtare siç janë WTO, WIPO (The World Intellectual Property Organization (Organizata Botërore e Pronesisë Intelektuale), IMF që merren me transaksione ndërkombëtare.

2. Në nivelin kulturor globalizimi shfaqet në:
a- shkëmbimin kulturor gjithnjë më të madh ndërkombëtar,
b- përhapjen e multikulturalizmit, p.sh. përmes eksportimit të filmave të Hollywoodit e të Bollywoodit.
c- udhëtimin dhe turizmin gjithnjë më të madh ndërkombëtar,
d- imigrimin më të madh, përfshirë edhe imigrimin ilegal,
e- shtrirjen e prodhimeve të gatshme lokale (p.sh. ushqimit) në vende të tjera (shpesh të adaptuara ndaj kulturës së atyre vendeve),
f- ngjarjet botërore të sportit siç është Kupa Botërore e FIFA-s (Federata Ndërkombëtare e Futbollit) dhe lojërat olimpike,
g- formimin ose zhvillimin e një sërë vlerash universale...

3. Në nivelin teknik / juridik globalizimi manifestohet në:
a- zhvillimin e një infrastrukture globale për telekomunikim dhe në rrjedhjen më të madhe të të dhënave përtej kufirit,
b- shtimin e numrit të standardeve të zbatuara në shkallë globale, p.sh. ligjet për të drejtat e autorit (copyright laws) dhe patentat,
c- iniciativën e shumë avokatëve për themelimin e gjykatave ndërkombëtare për krime lufte dhe lëvizjeve ndërkombëtare për drejtësi, si për shembull kemi ICC – The International Criminal Court (Gjykatën Ndërkombëtare për Krime Lufte) dhe ICJ – The International Court of Justice (Gjykata Ndërkombëtare)...
Shpesh thuhet se madje edhe terrorizmi ka pësuar një globalizim, me sulmet në vendet e jashtme që nuk kanë lidhje të drejtpërdrejta me vendin amë. Mendime e sidomos deklarata të këtilla sot dëgjohen nga shumë politikanë anekënd botës, “lufta kundër terrorizmit global” etj...

Shkaqet e Globalizimit:

a-TEKNOLOGJI(INTERNETI)
b-KOSTOT DHE SHPEJTESIA E TRANSPORTIT
c-FUNDI I LUFTES SE FTOHTE
d-PROBLEME GLOBALE(KLIMA,MIGRACIONI)
e-LIBERALIZIMI

Pro-globalizimi (Globalizmi)
Mbështetësit e ‘globalizimit demokratik’ herë-herë quhen edhe pro-globalistë. Ata konsiderojnë se faza e parë e globalizimit, e cila ka qenë me orientim tregtar, duhet të kompletohet nga një fazë e ngritjes së institucioneve globale politike që do ta përfaqësojnë vullnetin e ‘qytetarëve botërorë’.

Statistikat botërore rreth Globalizimit
- Përqindja e njerëzve që në vendet në zhvillim jetojnë me të ardhura nën 1 $ në ditë është përgjysmuar brenda vetëm njëzet viteve.
- Jetëgjatësia thuajse është dyfishuar në vendet në zhvillim që nga Lufta II Botërore.
- Vdekshmëria e fëmijëve ka rënë në çdo rajon të botës në zhvillim.
- Pabarazia e të ardhurave për botën si tërësi po zvogëlohet.
- Demokracia është shtuar në mënyrë dramatike nga pothuajse asnjë komb me të drejtë universale të votës në vitin 1900 deri te 62.5 % te të gjitha kombet në vitin 2000.
- Mes viteve 1950 – 1999, shkrim e leximi është shtuar nga 52 % në 81 % të botës. Femrat : shkrim-leximi i femrave si një përqindje e shkrim-leximit të meshkujve është rritur nga 59% në vitin 1970 në 80% në vitin 2000.

NA NDIQNI - SHPERNAJE NE PROFIL

Tweet Follow @DIONISXHANI

Detyra Plote