REPORTAZH - KRIZA E KANLAIT TË SUEZIT

TEMA: KRIZA E KANLAIT TË SUEZIT                                 

 KORNIZA:

Hyrja

Ndërtimi i Kanalit të Suezit

Kriza e Suezit

Kundërshtarët e mos hapjes së Kanalit të Suezit

Nga lashtësia deri në kohën moderne

Triumfi i ndërtimtarisë së lashtë

Përfundimi

Hyrje

Shpesh hapësirat detare lidhen midis tyre me rrugë ujore artificiale, d.m.th. me rrugë të hapura nga dora e njeriut. Këto janë kanalet detare. Por jo të gjitha kanalet detare janë kanale ndërkombëtare.

Nga pozita që kanë në sistemin e rrugëve detare, kanalet detare mund të jenë rrugë ujore me rëndësi kombëtare ose rrugë ujore me rëndësi ndërkombëtare. Kanalet detare, që rrjedhin tërësisht nëpër territorin e një shteti dhe që nuk paraqesin ndonjë vlerë për lundrimin ndërkombëtar janë pjesë përbërëse e territorit të këtij shteti dhe ndodhen nën sovranitetin e tij.

Regjimi dhe kriza e kanaleve që kanë rëndësi vetëm kombëtare, përcaktohet nga ligjet dhe rregullat e shtetit përkatës.

Regjimi i kanaleve, që kanë rëndësi të madhe për lundrimin ndërkombëtar, përcaktohet në marrëveshje midis shtetit që ka në dorë kanalin dhe shteteve të interesuara për përdorimin e kanalit.

Ndër kanalet që kanë rëndësi ndërkombëtare janë:

Kanali i Suezit, Kanali i Panamasë dhe Kanali i Kelnit.

Kanalet detare janë krijuar me iniciativën dhe zotimin e drejtpërdrejtë të më shumë shteteve ose vetëm një shteti.

Kanali i Suezit siguron rrugën më të shkurtër nga vendet e Evropës në vendet e pellgut të Oqeanit Indian dhe të pjesës perëndimore të Oqeanit Paqësor.

Nga rëndësia e tij, kanali i Suezit është një nga rrugët detare më të rrahura.

Ndërtimi i kanalit të Suezit

Qysh në kohët e faraonëve, në Egjipt, ka ekzistuar një kanal që ka lidhur Mesdheun me Detin e Kuq. Kanali është hapur dhe është mbyllur disa herë gjatë historisë, kurse definitivisht është shkatërruar në shekullin VIII.

Kanali është sot i gjatë 195 km (fillimisht 163 km). Në kohën e hapjes kanali ishte i gjerë 44 m dhe i  thellë 8 metra dhe nëpër të mund të kalonin anijet deri në 5000 tonë. Disa herë është zgjeruar dhe thelluar. Tani kanali është i gjerë (pjesa lundrues) 190 m, në sipërfaqe 365m, i thellë 19.5m dhe nëpër të mund të kalojnë anijet që futen në ujë deri në 16 m dhe tankerët me ngarkesë të plotë deri 150.000 ose edhe më të mëdhenj, nëse janë të ngarkuar pjesërisht ose të pangarkuar.

Çështja e rihapjes së tij është aktualizuar në kohën e Napoleonit në fund të shekullit XVIII dhe në fillim të shekullit XIX mirëpo nga mesi i shekullit XIX kjo çështje është shtruar shumë më seriozisht. Në atë kohë inxhinieri Ferdinand Lessseps, i cili ishte në shërbim konsullor të francezëve në Egjipt, ka arritur të fitojë nga kedifi i Egjiptit, Muhamed Said Pasha, koncesion për hapjen e kanalit 1854. Pak më vonë është krijuar Kompania për hapjen e kanalit të Suezit.

Punët për hapjen e kanalit kanë përfunduar në vitin 1869 ( Zejnullah Gruda “ E drejta Ndërkombëtare Publike”.faqe 188).

Kanali iu është dhënë për përdorim për një periudhë 99 vjeçare, pas të cilës ai duhej t’i dorëzohej Egjiptit me një kompensim normal.

Regjimi i lundrimit nëpër kanalin e Suezit ka qenë rregulluar me Konventën e Stambollit, të vitit 1888. Sipas tij kanali është internacionalizuar dhe neutralizuar. Ai është shpallur i hapur për lundrim në kohën e paqes dhe në kohë të luftës, për anijet tregtare dhe për luftanijet e të gjitha shteteve të botës dhe s’do të jetë kurrë njëherë i bllokuar. Për më tepër, ai mbetet i hapur në kohë lufte edhe për shtetet që janë në luftë, madje edhe nëse vetë Turqia do të jetë në luftë. Shtetet janë obliguar se nuk do të kryejnë kurrfarë akti armiqësor në zonën e kanalit, i cili do të kishte si pasojë ndërprerjen ose pengimin e lundrimit. Kjo vlen edhe për zonën rreth hyrjes në kanal, në gjerësi prej 3 milash. Anijet luftarake nuk guxojnë të ndalen nëpër kanal më shumë se që është e nevojshme për kalim, e në portet hyrëse ( Suez dhe Port Said) më tepër se 24 orë. Nëse kalojnë anijet luftarake të dy shteteve që janë në konflikt, atëherë midis kalimit të tyre duhet të kalojnë më së paku 24 orë. Gjatë kohës së luftës anijet e shteteve ndërluftuese nuk guxojnë të bëjnë çfarëdo veprimi ushtarak në zonën e kanalit dhe të porteve hyrëse ( ngarkim ose shkarkim të materialit ushtarak, të njësive ushtarake etj).

Kanali i Suezit zakonisht ka mbetur i hapur gjatë konflikteve ndërkombëtare. Kështu ka ndodhur gjatë luftës midis Turqisë dhe Italisë (1911), Rusisë dhe Japonisë (1904-1905), Italisë dhe Etiopisë ( 1935- 1936)etj. Në rastin e fundit kanali ka mbetur i hapur, megjithëse Anglia ka ushtruar kontroll të plotë mbi të dhe ka qenë një ndër shtetet të cilat kanë propaguar ide mbi sanksionet ndaj Italisë, për shkak të agresionit ndaj Etiopisë.( Gruda ,Zejnullaj  “E drejta ndërkombëtare Publike” Faqe 190 )

Në vitin 1936 Anglia ka fituar  të drejtën t’i mbajë forcat e armatosura në afërsi të kanalit, të cilat është dashur, bashkërisht me forcat ushtarake të Egjiptit, të sigurojnë mbrojtjen e tij. Gjatë Luftës së Dytë Botërore kanali ka qenë njëherë objekt i sulmit gjerman. Pas Luftës së Dytë Botërore Egjipti ka kërkuar revidimin e Marrëveshjes të vitit 1936, për shkak se ajo nuk ka qenë në pajtim me parimet e Kartës së OKB-së, dhe ka kërkuar evakuimin e përgjithshëm dhe të menjëhershëm të trupave angleze nga Egjipti. Anglia e ka refuzuar këtë, duke u mbështetur në parimin pacta sunt servanda ( marrëveshja duhet respektuar ), si normë më fundamentale e së drejtës ndërkombëtare. Largimin e forcave britanike Egjipti e ka arritur në vitin 1954, kur është miratuar qëndrimi se kanali i Suezit është pjesë përbërëse e Egjiptit, mirëpo ka rëndësi ndërkombëtare ekonomike, tregtare dhe strategjike.

Në vitin 1956 është bërë nacionalizimi i Kompanisë së Kanalit të Suezit. Shteti egjiptian ka marrë të gjitha fondet, të drejtat dhe detyrimet e kompanisë dhe administrimin dhe operimin ( funksionimin) e kanalit. Pas, kësaj, çështja e kanalit të Suezit është ngritur para Këshillit të Sigurimit, i cili, në bazë të ankesës së tri shteteve të mëdha perëndimore (ShBA-ve, Anglisë,Francës), ka nxjerrë përfundimin që rregullat e lundrimit në këtë kanal duhet të përcaktohen në bazë të marrëveshjes midis Egjiptit dhe shteteve të tjera të interesuara.

Në pajtim me këto parime të Këshillit të Sigurimit, Egjipti ka lëshuar një deklaratë me të cilën është obliguar se do t’i respektojë rregullat dhe frymën e Konventës së Stambollit. Në këtë deklaratë kanë qenë të përmbajtura disa parime shumë të rëndësishme, me të cilat Egjipti manifestonte qëndrimin e vendosur:

Të respektojë Konventën e Stambollit dhe të drejtat dhe detyrat që dalin nga ajo:

Të sigurojë dhe të ruajë lirinë e lundrimit nëpër kanal për të gjitha shtetet, në pajtim me rregullat e Konventës së Stambollit;

Taksat, që mblidhen në emër të kalimit, do të jenë në pajtim me marrëveshjen e vitit 1936 midis qeverisë së Egjiptit dhe të Kompanisë së Kanalit të Suezit, kurse ngritja e tyre mund të bëhet vetëm në bazë të marrëveshjes midis Egjiptit dhe shfrytëzuesve të Kanalit;

Kanali do të administrohet dhe të shfrytëzohet nga administrata autonome e kanalit të Suezit, e cila është krijuar me vendimin e qeverisë së Egjiptit;

Administrata e kanalit të Suezit merr për detyrë që t’i paguajë qeverisë së Egjiptit 5% të gjitha të ardhurave për shfrytëzimin e kanalit dhe të tokave nëpër të cilat kalon;

Administratat merr përsipër që ta krijojë një fond të posaçëm me qëllim që t’i kryejë punët  kryesore përkitazi me përmasimin dhe zgjerimin e kanalit. Ky fond përfshinë 25% të gjitha të ardhurave.

Egjipti e ka regjistruar këtë deklaratë në Kombet e Bashkuara. Me këtë ai i ka miratuar në tërësi rregullat dhe parimet e konventës së Stambollit. Qëndrimet e tij kanë qenë plotësisht në pajtim me detyrimet e mëparshme. ( Gruda ,Zejnullaj  “E drejta ndërkombëtare Publike” Faqe 191)

Megjithëkëtë, në luftërat midis Izraelit dhe Egjiptit nuk është respektuar neutraliteti i kanalit, i cili, si rezultat i veprimeve ushtarake të Izraelit, ka qenë për një kohë mjaft të gjatë i përjashtuar nga përdorimi.

Ky kanal siguron rrugën më të shkurtër nga vendet e Evropës në vendet e pellgut të Oqeanit Indian dhe të pjesës perëndimore të Oqeanit Paqësor. Nga rëndësia e tij, kanali i Suezit është një nga rrugët detare më të rrahura. Regjimi i Kanalit të Suezit është caktuar nga një konventë e posaçme e përfunduar në vitin 1888. Sipas dispozitave të Konventës së vitit 1888. Kanali është i lirë si në kohë paqeje, ashtu edhe në kohë lufte për të gjitha anijet tregtare, si dhe për luftanijet. Brenda në Kanal dhe në brigjet e tij, si dhe në një zonë prej 3miljesh në të dy hyrjet e Kanalit, ndalohet çdo veprim që mund të pengojë përdorimin e lirë të tij. Kanali nuk mund t’i nënshtrohet bllokadës. ( po aty, Faqe 192) E drejta e mbrojtjes së Kanalit nga çdo sulm i përket vetëm Egjiptit. Në vitin 1936 Anglia lidhi me Egjiptin një traktat aleance, me anën e të cilit siguroi për vete “ të drejtën” për të mbrojtur Kanalin së bashku me Egjiptin dhe për të vendosur trupa në zonën e kanalit. Pak nga pak Britania e forcoi prezencën e saj ushtarake në zonën e kanalit. Ajo ngriti baza ushtarako-detare në zonën e portit Suez dhe në Pord Said ( po aty  Faqe 192)

Më 26 korrik 1956 presidenti i Egjiptit, Gamal Abdel Naser-i, shpalli se qeveria e tij po shtetëzonte kanalin e Suezit. Ky veprim i përgjigjej tërheqjes së ofertës që kishin bërë Britania dhe Shtetet e Bashkuara  për të financuar ndërtimin e digës së Asuanit dhe përfundoi në një sulm të përbashkët të Britanisë, të Francës dhe të Izraelit kundër Egjiptit.

Anthony Eden-i, kryeministri i Britanisë, i trembej nacionalizmit arab të Naserit dhe ushqente urrejtje të thellë personale ndaj vetë Naserit, të cilin e konsideronte si një Hitler të ri, Eden-i kërkonte rrëzimin e Naserit, dhe besonte se kjo do të arrihej me pushtimin e kanalit të Suezit. Francezët, që gjithashtu ishin të shqetësuar nga rritja e nacionalizmit arab, pranuan të merrnin pjesë në një operacion ushtarak të përbashkët.( Oxford, Fjalori Përmbledhës, , faqe 274 )

                                     

                                    Kriza e Suezit

Më 1955, pikërisht dy muaj pas Mbledhjes së Gjenevës, Bashkimi Sovjetik i bëri një shitje të madhe armatimesh Egjiptit, duke shkëmbyer armët me pambuk, oferta e të cilit ishte e madhe – një hap i guximshëm për të shtrirë influencën sovjetike në Lindjen e Mesme. Duke bërë hapin e tij për influencë në Egjipt, Hrushovu kishte kapërcyer kordonin sanitar, që Shtetet e Bashkuara kishin ndërtuar përreth Bashkimit Sovjetik duke e vënë Uashingtonin përballë detyrës së kundërshtimit të sovjetikëve në zonat, që deri atëherë konsideroheshin të sigurta, brenda zonës perëndimore të influencës.( Henry Kissinger, “Diplomacia” faqe 522)

Udhëheqësit sovjetikë nuk mund të mos e kuptonin, se shitja e parë e armëve një vendi në zhvillim, do të ndizte nacionalizmin arab, do ta bënte konfliktin arabo-izraelit më të pakontrollueshëm deri sa u përhap tymi, kriza e Suezit kishte prishur statutin e Fuqive të Mëdha, si të Britanisë së Madhe, edhe të Francës.

Nga jashtë Evropës, tani e tutje Amerika do të ishte e detyruar të siguronte kryesisht vetë mbrojtjen e Luftës së Ftohët.

Bashkimi Sovjetik as që ishte i implikuar në shitjen fillestare të armëve, meqenëse transaksioni bëhej përmes Çekosllovakisë.( Po aty, faqe 523)

Në shekullin e njëzetë Kanali i Suezit ishte bërë arteria kryesore e furnizimit të Evropës Perëndimore me naftë. Edhe me pozitën e saj të dobësuar, fill pas Luftës së Dytë Botërore, Britania e Madhe vazhdonte ta konsideronte veten fuqia mbizotëruese në Lindjen e Mesme, duke u mbështetur në dy shtylla: tek Irani, që furnizonte me naftë, përmes një kompanie të përbashkët anglo-iraniane dhe tek Egjipti, që shërbente si bazë strategjike. Lidhja Arabe u krijua nga Antoni Ideni më 1945, si një platformë politike për të kundërshtuar penetrimin e jashtëm në Lindjen e Mesme. Forca të konsiderueshme ndodheshin në Egjipt, Irak, Iran.

Një oficer britanik, gjenerali Xhon Glub ose Glub Pasha, komandonte Legjionin Arab të Jordanisë. ( Po aty, faqe 524)

Në vitet e 50-të kjo botë u shpërbë. Me miratimin e brezit të parë të vendeve, që porsa ishin bërë të pavarura, kryeministri iranian Mosadeh shtetëzoi më 1951 industrinë e naftës në Abadan. Britania e madhe tani nuk e ndjente veten aq të fortë, sa të ndërmerrte veprime ushtarake kaq afër kufirit sovjetik, pa ndihmën amerikane, e cila nuk po vinte. Për më tepër, ajo mendonte se kishte një pozicion për t’u tërhequr, në bazën e saj kryesore gjatë Kanalit të Suezit. Kriza e bërë nga Mosadeh përfundoi pas dy vjetësh, kur shtetet e Bashkuara nxitën një grusht shteti për përmbysjen e tij. Megjithatë, epërsia britanike në Iran asnjëherë nuk u rivendos. Më 1952 pozita ushtarake e Britanisë së Madhe në Egjipt, gjithashtu po rrënohej. Një grup oficerësh të rijë, duke shprehur ndjenja nacionaliste dhe antikoloniale, që kishin përfshirë rajonin, përmbysën Mbretin e korruptuar Faruk. Figura e tyre kryesore ishte koloneli Gamal Abdel Naser. Naseri një personalitet i fuqishëm dhe tepër tërheqës, u bë një figurë e dashur, duke bërë thirrje për nacionalizmin arab. Ai ishte ndierë shumë i poshtëruar , nga humbja e arabëve më 1948 në luftën me Izraelin. Ai shihte në krijimin e shtetit hebraik kulmin e një shekulli të koloniaalizimit perëndimor dhe ishte i vendosur t’i nxirrte Britaninë e Madhe dhe Francën jashtë nga rajoni. Shfaqja e Naserit nxori në sipërfaqe konfliktin e fjetur midis Shteteve të Bashkuara dhe aleatëve të tyre kryesorë të NATO-s për kolonializmin. Që në prill 1951 Çërçili, në atë kohë akoma udhëheqës i opozitës, kishte bërë thirrje për veprime të përbashkëta në Lindjen e Mesme.( Kissinger, Henry “ Diplomacia” faqe 528 )

Britania e Madhe ishte e para që u detyrua të hiqte dorë nga iluzionet për Lindjen e Mesme. Baza e saj ushtarake gjatë Kanalit të Suezit ishte një nga postet e fundit të përparuara perandorake me rëndësi, që kishte rreth 80000 trupa. Por Britania e Madhe nuk ishte në gjendje të mbante, pa ndihmën e Amerikës, një forcë të madhe në Zonën e Kanalit përballë opozitës egjiptiane.

Më 1954, nën presionin e Shteteve të Bashkuara, Britania e Madhe pranoi, që deri më 1956, të tërhiqte forcat nga baza e saj e Suezit.

Të shqetësuar për unitetin e tyre të prishur, udhëheqësit  anglo-amerikanë tani e drejtuan vëmendjen e tyre në projektin e madh të ndërtimit të së ashtuquajturës Diga e Lartë e Asuanit: 365 këmbë e lartë dhe tri milje gjatë, do të ndërtohej në Nilin e sipërm afër kufirit të Egjiptit  me Sudamin. Ajo do të rregullonte ujitjen e Luginës së Nilit, nga e cila varej ekzistenca e popullit egjiptian që në kohët më të lashta dhe do të shpëtonte atë nga përmbytjet e përvitshme të Nilit.

Më 16 maj Naseri tërhoqi njohjen e qeverisë së Çan Kai Shisë dhe vendosi marrëdhënie diplomatike me Republikën Popullore të Kinës.

Kjo ishte një shuplakë për Shtetet e Bashkuara , veqanarishtë për Dallesin i cili ishte shumë i lidhur me Tajvanin. Në qershor, ministri i ri i Jashtëm sovjetik Dimitri Shepillov, erdhi në Egjipt me një ofertë sovjetike, si për financimin dhe për ndërtimin e Digës së Asuanit, duke mundësuar që Naseri të bënte lojën e tij të preferuar për ti vënë superfuqitë kundër njëra tjetrës.

Dallesi kishte menduar se ishte mjaft i përgatitur për një reagim të fortë nga Egjipti. Ai tha Henri Lusit, botues i Time se vendimi për digën e Asuanit ishte ‘ një lëvizje aq e fortë shahu, që diplomacia e SHBA  nuk kishte bërë për një kohë të gjatë. Naseri argumentonte ai ishte në pozitë shumë të vështirë dhe çfarëdo që të bëjë mund të shfrytëzohet në favorin e Amerikës. Në rast se ai shkon te rusët tani i thonë jo kjo do të shkatërrojë gjithë kuadrin e ndihmës ekonomike sovjetike të kohëve të fundit në gjithë botën...

Në rast se sovjetikët pranojnë t’ia japin Naserit digën e tij ne atëherë do të përpunojmë planet tona për ta zmadhuar atë në vendet satelite me idenë që kushtet e tyre të jetesës janë kaq të këqija sepse sovjetikët derdhin miliona në Egjipt.

Me 26 korrik 1956 Naseri i dha përgjigje Dallesit përpara një turme  të madhe në Aleksandri duke formuluar reagimin e tij në një thirrje drejtuar nacionalizmit arab.

Qytetarë kjo është një luftë ku tani jemi futur. Është një luftë kundër imperializmit dhe metodave e taktikave të imperializmit, një luftë kundër Izraelit, pararojës së imperializmit. Nacionalizmi arab përparon nacionalizmi arab triumfon, nacionalizmi arab marshon përpara, ai e di rrugën e tij, ai e di forcën e tij Nacionalizmi arab e di kush janë armiqtë dhe kush janë miqtë e tij.

Duke iu kundërvënë hapur Francës, ai i tha turmës” Ne kurrë s’mund të themi se beteja e Algjerit nuk është beteja jonë. “ Në mes të fjalimit Naseri shqiptoi emrin Ferdinand de Leseps francezi që kishte ndërtuar Kanalin e Suezit. Kjo ishte një fjalë e koduar për forcat ushtarake egjiptiane për të marrë kontrollin e kanalit. Kjo i dha mundësi Naserit që nga fundi i fjalimit të tij t’i deklaronte turmës  së tërbuar “Në këtë çast që unë po ju flas disa vëllezër egjiptianë kanë filluar të marrin në dorë kompaninë e kanalit dhe pasurinë e saj dhe të kontrollojnë lundrimin në kanal- në kanalin që ndodhet në territorin egjiptian që është pjesë e Egjiptit dhe që Egjipti e ka pronën e vet.

Me gjithë dhimbjen që shkaktoi, kriza e kanalit të Suezit shënoi një ngjitje të Amerikës në udhëheqjen e botës. Me një psherëtimë lehtësimi Amerika e përdori rastin e Suezit për t’u çliruar nga aleatët, të cilët i kishte bërë gjithmonë përgjegjës për sëmundjen e realpolitik dhe përkushtimin e verbër ndaj ekuilibrit të forcës.

Por duke qenë se jeta është ashtu siç është, as Amerika nuk do të mbetej e imunizuar, Suezi u bë zanafilla për futjen e Amerikës në realitetin e fuqisë globale, një nga mësimet e së cilës është se boshllëku mbushet gjithmonë dhe se çështja kryesore është, jo nëse mbushet apo jo, por nga kush.

Duke larguar Britaninë e Madhe dhe Francën nga rolet e tyre historike në Lindjen e mesme Amerika kuptoi se përgjegjësia për ekuilibrin e forcës në atë zonë kishte rënë plotësisht mbi shpatullat e saj.

Me 29 nëntor 1956 qeveria e Shteteve të Bashkuara, duke vlerësuar lart mbledhjen e fundit të nivelit të lartë të Paktit të Bagdadit, të udhëheqësve të Pakistanit, Irakut, Turqisë dhe Iranit deklaronte “Një kërcënim i integritetit territorial ose pavarësisë politike të shteteve anëtare do të vlerësohet nga Shtetet e Bashkuara me seriozitetin më të madh.” “ Diplomatët u shprehën në mënyrën e tyre, se Shtetet e Bashkuara do të merrnin përsipër mbrojtjen e shteteve të Paktit të Bagdadit, rol për të cilën Britania e Madhe tani ishte shumë e dobët ose shumë e diskredituar.( Po, aty, faqe 528)

Pas mbylljes së Luftës së Dytë Botërore dhe dobësimit të Britanisë së Madhe dhe Francës, dy fuqive kryesore koloniale popujt arabë si dhe popujt tjetër të kolonive do të përpiqen të fitojnë pavarësinë kombëtare dhe të ç’rohen nga zgjedha e huaj.

Vende si Maroku, Algjeria etj. do të njohin përpjekjen për të arritur pavarësinë kurse Egjipti, Siria dhe Iraku që ligjërisht njiheshin si shtete dëshironin më në fund ti shmangeshin influencës së huaj që iu kishte dhënë vetinë e protektorateve.

Këto përpjekje u dalluan nga mënyra të ndryshme, duke marrë herë formën e ndërgjegjësimit masiv e herë formën e revoltave popullore.

Megjithatë ekzistonte një pikë e përbashkët tek të gjithë ata që kërkonin ndryshimin dhe kjo pikë ishte urrejtja që shprehnin për fuqitë perëndimore dhe Izraelin që për arabët përfaqësonte interesat e huaja në rajon.

Si përfundim pas presionit të superfuqive aleatët u tërhoqën kurse prestigji i Nasserit, bashkë me dëshirën e Arabëve për bashkim, arriti kulmin.

Vitin 1958 dy shtet më të forta arabe, Egjipti dhe Siria, u bashkuan me krijimin e Republikës së Bashkuar Arabe duke bindur kështu Arabët se bashkimi i tyre nuk ishte i thjesht një ëndërr dhe duke i lënë të huajve përshtypjen se një fuqi e re po linte në zonë.

              Kundërshtarët e mos hapjes së Kanalit të Suezit

Perandorin pers, Darin, i cili e ka sunduar Egjiptin prej vitit 521 deri më 486, disa nga këshilltarët e tij, për shkak të rreziqeve të ndryshme,e kanë këshilluar për mos hapjen e kanalit. Porse, ndërtimtarët e Darit, megjithëkëtë, e kanë hapur kanalin, ashtu siç bëhet e ditur nga shumë shkrime, të cilat me krenari përshkruajnë ndërtimin e tij. Në një nga ato shkrime thuhet “Jam përcaktuar që ky kanal të gërmohet nga lumi Nil, i cili rrjedh nëpër Egjipt, deri te deti që vjen nga Persia. Kanali është i gërmuar në mënyrën në të cilën e kam porositur dhe pastaj anijet kanë kaluar nëpër të prej Egjiptit deri në Persi.( Revista, Ekskluzive, Albanica, faqe 64 )

                  

                        Triumfi i ndërtimtarisë së lashtë

Mund të konstatohet se njohuritë gjeografike dhe ato të ndërtimtarisë së Egjiptit të lashtë kanë qenë më të mëdha se sa ato të kohës së Napolonit. Kanali i Darit ka qenë mjaft i gjerë sa të munden fare në mënyrë  të papenguar të përballëkalohen dy anije (galije). Në pjesën e parë të rrjedhës së tij, nga Deti i Kuq drejt veriut , ai, kryesisht, shtrihej një rrugë të njëjtë si edhe kanali i tashëm i Suezit, por në pjesën e dytë është ndarë në drejtim të perëndimit, duke shfrytëzuar rrugën e natyrshme natyrore,, madje edhe lumin Nil, që, në fund, në fund të derdhet në Mesdhe.

Megjithëkëtë, nuk duhet përshkruar gjithë namin e këtij projekti vetëm Darit. Duket se punëtorët e tij vetëm  sa kanë përfunduar dhe përmirësuar punimet e filluara nga shumë mbretër të mëhershëm. Vetë egjiptasit kanë treguar se kanalin e parë. Sidoqoftë dihet se një rrugë e këtillë ujore ka ekzistuar që në vitin 1470 para erës sonë. Mbretëresha Hatsheput asokohe ka dërguar një ekspeditë në tokën e mistershme të quajtura Punt, në bregun lindor të Afrikës, Releviet fantastike në kështjellën e saj në Der el Bahri e tregojnë këtë udhëtim dhe ofrojnë dëshmi se flota e saj (Po aty faqe 64 )

Përpjekjet e Napoleonit për (ri)ndërtimin e Kanalit të Suezit

Kur Napoleoni, në vitin 1798, e ka pushtuar Egjiptin, ëndërr e tij ka qenë të ndërtojë kanalin i cili do të lidhte Mesdheun me Detin e Kuq.

Krijimi i një shtegu të drejtpërdrejtë kah bagëtitë së Indisë dhe të Lindjes së Largët është dashur të mundësojë dobësimin e ekonomisë të perandorisë britanike. Edhe sikur flota britanike,e udhëhequr nga Admirali Nelson, të mos e dëbonte Napoleonin nga Egjipti, vështirë se ëndërr e tij mund të realizohej.

Frika  nga realizimi i projektit ka vazhduar deri në shekullin XIX dhe është tejkaluar vetëm kur inxhinieri i shkëlqyeshëm francez Ferdinand de Leseps, pas njëzet vjetësh të kaluara në përpunimin e projektit, e ka përfunduar kanalin e Suezit në vitin 1869. Megjithëkëtë, parashikimi, me këtë çka është thënë deri këtu, nuk është përmbushur plotësisht. Kjo ka ndodhur vetëm atëherë kur është ndërtuar kanali modern i Suezit. Jo shumë gjatë pasndërtimit të tij, politikanët perëndimorë dinakë, Dizraeli dhe Napoleoni III, kanë blerë një pjesë të madhe të aksioneve për shtetet e tyre. Interesat e huaja në fillim ato tregtare e pastaj edhe ato ushtarake shumë shpejtë i kanë theksuar hulumtimet e tyre për kanalin dhe, kështu Egjipti praktikisht është shëndrruar në koloni të Britanisë dhe të Francës. Egjipti e fiton pavarësinë nga Britania në vitin 1936. Loja lakmitare kolonialiste për kontroll mbi kanalin më në fund ka përfunduar kur kryetari i Egjiptit Naseri,e ka dëbuar ushtrinë britanike nga zona e kanalit në vitin 1956.( Po aty faqe 65)

                                    Përfundimi              

Mirëpo, veprimi i qeverisë egjiptiane nuk ishte kundër së drejtës ndërkombëtare, një britanikët dhe francezët duhej të gjenin një casus belli. Kjo çoi në pjesëmarrjen e fshehtë të Izraelit, i cili do të pushtonte Gadishullin e Sinait dhe do të përparonte drejt zonës së kanalit, duke u dhënë britanikëve dhe francezëve shkas për të thënë se lundrimi nëpër kanal ishte në rrezik dhe se pushtimi ishte i domosdoshëm për sigurimin e tij.

Izraelitët sulmuan Egjiptin më 30 tetor dhe forcat britanike zbarkuan në Egjipt më 4 nëntor. Ushtarakisht operacioni qe i suksesshëm, por politikisht qe katastrofë. Ishte e qartë se arsyet e shpallura për pushtimin e zonës së kanalit nuk qëndronin fare dhe se ishin vetëm një shkak për veprimet ushtarake. Kjo krijoi përçarje midis Shteteve të Bashkuara dhe Britanisë, pasi presidenti Eisenhoëer ishte kundër çdo operacioni ushtarak. Shtetet e Bashkuara ushtruan presion të fortë diplomatik, dhe kur u zhvlerësua sterlina, gjë që vinte në rrezik rezervat valutore të Britanisë, Shtetet e Bashkuara nuk pranuan t’i jepnin ndihmë derisa të mos përfundonte plotësisht tërheqja ushtarake. I poshtëruar nga dështimi i fushatës së Suezit, Anthoni Eden-i u detyrua të jepte dorëheqjen. Në Francë pabesisë britanike dhe amerikane iu hodh përgjegjësia për dështimin, që pastaj u bë shkak për përmbysjen e Republikës më 1958. Izraeli u detyrua të tërhiqej nga Sinai. Naseri u bë heroi i luftës arabe kundër Perëndimit. Megjithëse pasardhësi i Eden-it, Harold Macmillan-i arriti  të rivendoste marrëdhëniet anglo-amerikane, kriza e Suezit simbolizoi rënien e fuqisë së Britanisë dhe ngritjen e fuqisë ekonomike të Amerikës në botën e pasluftës.

Detyra Plote

E DREJTA TRASHGIMORE E DREJTA FAMILJARE E MARTESORE

Tema: E DREJTA TRASHGIMORE E DREJTA FAMILJARE E MARTESORE

Fakulteti Drejtesise

Dega:Juridik

Lenda:E drejta familjare 

 E DREJTA TRASHEGIMORE-

1. Objekti i trashëgimisë ,Masa trashegimore perbehet nga teresia e te gjitha te drejtave dhe detyrimeve , tereactives dhe passives se te vdekurit

te pershtatshme per tu trasheguar dhe te kalojnene trashegimtar.-

2. Aftësia për trashëgimiKusht qe nje person fizik te jete trashegimtar i nje personi tjeter fizik eshte qe ai tekete mbijetuar trshegimlenesin. E drejta materiale aftesine per trasheguar ia njeh edhefemiut te zene , me kusht qe ai te lind i gjalle.Kur trashegimtar paraqitet personi juridik, atehere aftesia e tij per te trasheguarvleresohet varesisht se a eshte ai person i regjistruar ne analogji me rpezumicionin.-

3. Baza e thirrjes ne trashëgimi  njeh dy baza te thirrjes ne trashegimi: ligjin dhe testamentin.Testamenti eshte baze me e fuqishme sepse shprehje e vullnetit te trashegilenesit .Kjo do te thote se trashegimia ne baze te ligjit ekziston vetem kur nuk ka testament,kur testamenti eshte nul, kur me testament nuk eshte caktuar sukcesori universal –trashegimlenesi , por vetem ai singular-legatari, kur personi i caktuar si trashegimtarne baze te testamentit vdes para trashegimlenesit, kur trashegimtari heq dore ngatrashegimia, kur trashegimtari ne baze te testamentit nuk eshte i njejte.-

4. Pasuria trashëgimore pa trashëgimiTrashegimia pas te vdekurit i cili nuk ka lene trashegimtar ligjor i takon komunes ne tecilen gjendet.-

5. Bashkësia jashtëmartesore si baze e pavarur e trashegimise ligjore neKosove -Personat te cilet jetojne ne bashkesi jashtemartesore trashegohen nemes vete ne keto kushte:1-nese bashkesia jashtemartesore ka zgjatur se paku 15 vite, ndersa ne rastin kur kafemije se paku 5 vite;2- qe ne momentine vdekjes se trashegimlenesit asnjeri te mos jete ne martese meperson tjeter.Meqe ky trashegim eshte perjashtim, ligji eshte percaktuar edhe per mosnjohjen ecilesise se trashegimtarit te domosdoshem bashkershorteve ne bashkesijashtemartesore.P-

6. Trashegimi ne baze te ligjitTrashegimi ne baze te ligjit eshte baze e thirrjes ne trashegimi ngase kurdohere qe nukka testament kjo baze vie ne shprehje.Rradhet e trashegimit – Radhen e pare te trashegimise e perbejne te paslindurit dhebashkeshorti i vdekurit. Keta trashegimlenesin e trashegojne ne pjese te barabarta.Radhen e dyte te trashegimit e perbejne prinderit dhe bashkeshorti i te vdekurit. Keta trashegojne pjese te barabarta. Mirepo kur prinderit trashegojne vetem nga shkaku sebashkeshorti ka vdekur para dekujusit , atehere prinderit e trashegojne tere masentrashigimore.Radhen e trete e perbejne gjysherit dhe gjyshet e te vdekurit. Kjo ndodh pra kur pastrashegimlenesit nuk mbetet as i paslinduri as bashkeshort as prind, atehere 1. trashegojne gjysherit dhe gjyshet nga baba dhe nana dhe ate ne pjese te barabarta.E drejta e perfaqesimit – Kjo eshte e derjte e konstituuar ne dobi te femijeve te atijtrashegimtari i cili ka vdekur para prindit te vet si trashegimlenes. Ne raste te tilla,pjesa qe do ti takonte femijes se vdekur e trashegojne femijet e tij nga baza eperfaqesimit.Zvogelimi dhe rritja e pjeses se trasheguar – E drejta per rritje dhe zvogelim te pjesesse trasheguar eshte perjashtim, andaj edhe aplikohet me kujdes te shtuar.Keshtu , zvogelim i pjeses trashegimore parashihet per bashkeshortin i cili nuk eshteprimd i femijes pasjetues , ndersa rritja e trashegimit parashihet si per bashkeshortin icili nuk nuk ka mjete te mjaftueshme e as mundesi te mbahet, ashtu edhe perprinderit dhe femijet ne kushte te njejta.Trashegimtaret e domosdoshem dhe pjesa e domosdoshme dhe disponsibile e pasurisese trasheguar – Trashegimtare te domosdoshem jane pasardhesit e trashegimlenesit,te adoptuarit dhe pasardhesit e tyre, bashkeshorti, prinderit, adoptuesi, vellezerit emotrat, gjysherit dhe gjyshet dhe te paret e tjere. Adoptuesi nga adoptimi i pjesshem ,vellezerit dhe motrat e trashigimlenesit, gjysherit dhe gjyshet dhe te paret tjere,cilesine e trashegimtarit te domosdoshem mund ta kene vetem nese nuk kane mjeteper ekzistence.Mirepo trashegimtar i domosdoshem mund te jete vetem ai i cili eshte thirrur netrashegimi sipas radhes ligjore. Trashegimtareve te domosdoshem u takon pjesa etrashegimise me te cilen trashigimlenesi nuk ka mundur te disponoj.P-7. Trashegimi ne baze te testamentitTestamenti i cili eshte perpiluar ne baze te ligjit dhe i cili nuk ka te meta, eshte bazeper trashegimi ne baze te testamentit. Nje testament konsiderohet i vlefshem nese nukpermban te meta sa i perket aftesise se veprimit, shprehjes se vullnetit dhe te formes.

Llojet dhe format e testamentit – Ekzistojne keto forma te testamentit:

1)testamenti i shkruar nga vet trashigimlenesi;

2) testamenti me shkrim para deshmitareve;

3) testamenti gjyqesor;

4) testamenti i perpiluar para perfaqesuesve diplomatic ose konsullar ne boten ejashtme;

5) tetstamenti i perpiluar ne anije;

6) testamenti i perpiluar ne kohen e mobilizimit ose te luftes;

7) testamenti me goje.

Deshmitaret testamental – Me rastin e perpilimit te testamentit, kerkesa perdeshmitare mund te paraqitet ne keto raste:

a) kur behet testamenti me shkrim para deshimtareve;

b) kur behet testamentigjyqesor;

c) kur behet testamneti me goje.

Deshmitaret mund te jene persona madhor te cileve nuk u eshte hequr zotesia e perveprim, te cilet dine te shkruajne dhe lexojne, kurse te testamenti gjyqesor duhet tadine edhe gjuhen ne te cilen eshte perpiluar testamenti. Kur eshte fjala perdeshmitaret te testamenti me goje, kerkesa qe te dine shkrim dhe lexim nuk eshte edomosdoshme.Permbajtja e testamentit – Ajo qe konsiderohet e rendesishme tek permbajtja etestamentit eshte caktimi i nje apo me shume vetave per trashegimtare testamental.Pastaj eshte e rendesishme te ceket se a trashegohet e tere pasuria apo vetem njepjese e saj.

Legu – Kur testament lenesi me testament e cakton qe nje ose me shume sende t’ijepen nje personi te caktuar apo kur urdheron ti paguhet nje borxh, atehere behet fjaleper legun. Personi ne dobi te te cilit eshte dhene nje urdher , nuk ka cilesine e trashegimtarit.Ekzekutuesit e testamentit – Trashegim lenesi mund te caktoj me testament nje oseme shume persona si ekzekutues te testamentit. Detyra e ekzekutuesit te testamentiteshte realizimi i asaj qe eshte percaktuar me testament, sidomos per ruajtjen e masestrashegimore dhe per permbushjen e saj.Revokimi i testamentit – Nje testament pavaresisht nga forma e tij, mund terevokohet ne cdo menyre dhe cdo kohe dhe ate qofte ne teresi apo pjeserisht. Sirevokim i testamentit konsiderohet edhe asgjesimi i i shkreses se perpiluar sitetsmanet. Poashtu si revokim i testamentit konsiderohet edhe perpilimi i testamentitte mevonshem me permbajtje te kundert ose te ndryshme.P-8. Kontratat trashegimore-juridikeKontratat per trashegimine dhe trashegimine e ardhme ose legun – Mundesia qe tekontraktohet dicka ne llogari te kontraktuesit e ne barre te rashegimise se pahapur, teardhme, nuk mund te perjashtohet, por kontraktimet e tilla jane nule dhe nukprodhojne efekt juridik. Ky rregull vlen edhe kur kemi te bejme me legun.Cedimi dhe ndarja e trashegimise gjate jetes – Cedimi dhe ndarja e pasurise perse gjalli eshte veprim te cilin e nderrmer prarardhesi ne pajtim me te gjithetrashegimtaret e vet. Kjo menyre e rregullimit te raporteve pronesore kosniderohet elejueshme dhe e vlefshme nese kryhet ne pajtim me ligjin.

Per te qene cedimi dhendarja e vlefshme duhen plotesuar dy kushte:

1) pelqimi i te gjithe trashegimtareve dhe

2) marreveshja me shkrim e vertetuar ne gjyq.

Kontrata per mbajtje te perjetshme – Kontrata e tille eshte:

1) pune juridike detyrimore;

2)pune juridike e dyanshme;

3) pune juridike formale;

4) pune juridike e karakterit personal dhe aleator.

Me kete kontrate permbahet detyrimi qe njera pale ta mbaje palen tjeter e qe per ketepersoni i mbajtur merr detyrimin qe tere pasurine e vet apo nje pjese te saj.P-9. Kalimi i pasurise trashegimore te trashegimtaretHapja e trashegimise –Nje trashegimi konsiderohet e hapur nga momenti i vdekjes senej personi i cili pas vetes ka lene pasuri e cila mund te trashegohet. Ne rastet kurkemi te bejme me personin e shpallur te vdekur, si dite e hapjes se trashegimisemerret dita kur aktvendimi me te cilin personi eshte shpallur i vdekur, mer formen eprere, perpos nese me ate aktvendim nuk eshte caktuar ndonje dite tjeter.Fitimi i pasurise se trasheguar dhe heqja dore nga trashegimia – Sipas ligjit,trashegimia e nje te vdekuri kalon tek trashegimlenesit e tij qe nga momenti i vdekjes.Pra deklarata trashegimore nuk eshte kusht.Pranimi i trashegimise eshte veprim personal, prandaj eshte e drejte e trashegimtaritqe vete te deklarohet se a pranon apo jo nje trashegimi. Deklarata mbi heqjen dorenga trashegimia mund te jete e pjesshme apo e kushtezuar.Pergjigja e trashigimtareve per borxhet e trashegimlenesit – Parimi se dikushtrashegon, do te thote se ai e trashegon edhe aktiven edhe pasiven, pra trashegimtari pergjigjet edhe per borxhet e trashegimlenesit. Kur ka me shume trashegimtare,atehere te gjithe ata ne menyre solidare pergjigjen per borxhet e trashegilmenesit.Ndarja e trashegimise – Kur nje trashegimi ka me shume trashegimtare, ateherengavullneti i tyre varet se a do te ndahet ajo pasuri, apo do te vazhdoj te ekzistoj sibashkesi. Poashtu nga trashegimtaret varet se si do te beht ndarja. Pra ndarja memarreveshje eshte e lejueshme. Ndarjen e trashegimise mund ta kerkoj cdotrashegimtar dhe ne cdo kohe.

E DREJTA FAMILJARE-

1. Martesa dhe maredheniet familjare gjate martesesLMMF nuk permban ndonje definicion ne lidhje me nocionin e marteses apo tekurorezimit, mirepo pavarsisht nga kjo martesa definohet si bashkesi jetesore e sajuarne mes te nje mashkulli dhe nje femre ne pajtim me ligjin.Si kushte esenciale per ekzistimin e nje martese konsiderohen - bashkesia jetesoreduhet te jete e sajuar ne mes te personave me gjini te ndryshme, te ekzistoj pelqimi ivullnetit, dhe te jete e sajuar ne formen e parapare me ligj.Pengesa martesore - konsiderohet ajo rrethane e parapare me ligj e cila e pengonmartesen qe ajo te jete e plotefuqishme. Pengesat martesore, qofte absolute aporelative duhet te ekzistojne ne kohen e lidhjes se marteses.Ndalesat martesore – jane faktet te cilat paraqesin pamundesi per lidhjen e marteses.Keto jane raporti i adoptimit dhe raporti i kujdestarise.Me adoptim krijohen raportejuridike si ne mes te prindit dhe femiut, andaj edhe eshtee natyrshme qe kjo te paraqes ndalese martesore. E njejta gje vlen edhe perkujdestarine.-

2. Forma e lidhjes se martesesPer tu lidhur nje martese e plotefuqishme, pervec kusteve te tjera, ajo duhet te lidhetne formen e parapare me ligj, meqe martesa eshte akt formal dhe solemn.Solemniteti permbahet ne ate se martesa lidhet ne local te caktuar, para ofiqarit dheme rastin e lidhjes se marteses bashkeshortet njoftohen mbi te drejtat dhe detyrimet etyre, dhe me rastin e lidhjes se marteses duhet te jene te pranishem bashkeshortetdhe deshmitaret. Perjashtimisht, martesa mund te lidhet edhe jashte lokalit te caktuardhe ne mungese te njerit bashkeshort , permes personit te autorizuar te personit qemungon, mirepo ai person duhet te kete procure te vertetuar dhe kjo procure duhet tepermbaje shenime per autorizuesin, te autorizuarin dhe per personin me te cilin lidhetmartesa.P-

3. Martesat e pavlefshmeNese nje martese lidhet, ndersa nuk kane qene te plotesuara kushtet e parapara perplotefuqishmeri te marteses, atehere ajo martese konsiderohet e pavlefshme. Si llojete martesave te pavlefshme jane: martesa e paqene, martesa absolutisht nule,martesa relativisht nule.Martesa e paqene – martese e paqene konsiderohet ajo martese me rastin e lidhjes tese ciles nuk eshte plotesuar ndonje nga kushtet qenesore te parapara me ligj. Tedrejten e theksimit te marteses se paqene e ka prokurori publik, secili ngabashkeshortet dhe cdo person i cili ka interes juridik per tu konstatuar se ajo marteseeshte e paqene.Martesa absolutisht nule – si shkaqe te nulitetit absolut te marteses numerohen:-martesa e meparshme e cilido bashekshort e cila eshte e vlefshme;-semundja mendore dhe paaftesia per te jgykuar-afersia e gjakut ne mes te perosnave qe kane lidh martese-martesa e lidhur pa prezence te bashkeshorteve-martesa qe nuk eshte lidhur me qellim te jeteses se perbashket.E drejta e ngritjes se padise kur kemi te bejme me keto martesa, pos bashkeshorteveu takon edhe prokurorit publik edhe personave te tjere qe kane interes juridik qe kjomartese te shpallet absolutisht nule. Martesa realitivisht nule –si martesa te tilla llogariten martesat qe jane lidhur nenndikimin e dhunes, lajthimit dhe te miturit.Pasojat e nulitetit jane te njejta si per rastin kur nje martese anulohet per shkaqerelative apo absolute. Pasojat qe shkaktohen me nulitet jane te natyres personale apostatusore dhe pasurore. Nder pasojat per te cilat me se shumit zhvillohen kontestegjyqesore jane ao qe kane te bejne me poziten e femijeve te perbashket, me ceshtjetpasurore dhe me te drejten e trashegimise.Te drejtat dhe detyrimet e bashkeshorteve- Raportet e bashkeshorteve paraqesin njeteresi e cila ne vete perfshin te drejta dhe detyrime te llojeve te ndryshme, dhe si tetilla ato mund te ndahen ne:-te drejta dhe detyrimete bashkeshorteve te natyres thjeshte personale;-te drejta dhe detyrime te natyres personale pasurore-te drejta dhe detyrime te thjeshta pasurore-

4. Maredheniet pasurore te bashkeshorteveSa ju perket maredhenieve pasurore te bashkeshorteve, LMMF njeh;

1) pasurine evecante; dhe

2) pasurine e fituar me pune gjate bashkesise martesore, si dhe te hyratnga ajo pasuri.

Pasuria e vecante – pasuri e vecante e bashkeshortit eshte:

1) pasuria te cilenbashkeshorti e ka ne kohen e lidhjes se marteses;

2) pasuria e fituar gjate martesesme trashegim apo dhurim;

 3) pasuria qe nga baza e pjestimit te pasurise seperbashket i ka takuar bashkeshortit.

Kur eshte fjala per kete lloj pasurie, vlejnerregullat sipas te cilave pronari eshte ai i cili vendos se si do te qeveris me ate pasuri.Pasuria e perbashket e bashkeshorteve – Pasuri te perbashket quajme pasurine tecilen bashkeshortet e kane fituar me pune gjate marteses si dhe te hyrat nga ajopasuri. Bashkeshortet kane mundesi kontraktimit se cili prej tyre do te qeveris mepasurine e perbashket.Ndarja (pjestimi) e pasurise se perbashket – e drejta te kerkohet ndarja e pasurise seperbashket nuk eshte e kufizuar me asgje. Secili bashkeshort mund te kerkoj ndarjen epasurise pavarsisht se a do ta kerkoj vecimin e pjeses se tij. Per marreveshjet qe lidhinbashkeshortet lidhur me pasurine e perbashket apo ndarjen e saj, ligji parashehformen e caktuar.Pergjegjesia e bashekshorteve per detyrimet e krijuara para lidhjes se marteses fhegjate marteses – Dallimi se kur jane krijuar detyrimet para apo gjate marteses, kanerendesi sepse prej atij momenti varet pergjegjesia e bashkeshorteve. Njesoj si perdetyrimet e e krijuara para lidhjes se marteses, secili bashkeshort pergjigjet perdetyrimet personale si me pasurine e vecante, ashtu edhe me pjesen e tij ne pasurinee perbashket.Menyra e pushimit te marteses se plotefuqishme- nje martese e plotefuqishmepushon;-me anulim, respektivisht shkurorezim kur aktjgykimi merr formen e prere-kur bashkeshorti i zhdukur shpallet i vdekur nga dita kur me aktvendim te formes seprere eshte konstatuar si dite e vdekjes, ose ne diten kur aktvednimi merr formen eprere, nese nuk eshte konstatuar dita e vdekjes; dhe-me vdekje.-5. Shkurorezimi dhe shkaqet e shkurorezimit Shkurorezimi eshte nje nga menyrat ne te cilen pushon nje martese e plotefuqishme.Si shkakper shkurorezim mund te jete: crregullimi i raporteve martesore ne menyreserioze , ose nese nuk arrihet qellimi i marteses per arsye te ndryshme.  E drejta e paraqitjes se padise per shkurorezim eshte e drejte personale dhe ajo nukmund te kushtezohet.Pasojat e shkurorezimit – keto pasoja mund te paraqiten ne dy drejtime:-pasojat e shkurorezimit ndaj bashkeshorteve; dhe-pasojat ne raportet ne mes te bashkeshorteve si prind dhe femijeve te perbashket.Ne rastin kur kemi te bejme vetem me pasojat e shkurorezimit ne mes tebashkeshorteve, atehere aton i perkasin: perdorimit te mbiemrit, trashegimit,dhuratave, pasurise se perbashket dhe mbajtjes se bashkeshortit i cili nuk ka mjeteper jetese.Kur kemi te bejme me pasojat e bashkeshorteve si prind dhe femijeve te tyre, ateherepasojat shprehen ne ate se cili do te kujdeset per femijet pas shkurorezimit, si dhe sado te kontribojne ne ushqimin e tyre, cilat do te jene kontaktet tjera, etj.-6. Maredheniet ndermjet prinderve dhe femijeve dhe personave tjere negjini Mohimi i atesise se ligjshme ose amesise se ligjshme – Konsiderohet se cdofemije i lindur nga nena ne martese eshte femije i burrit te asaj nene. Femije i burrit teasaj nene konsiderohet edhe fmiu i cili ka lindur mbrenda 300 diteve nga pushimi imarteses.Mirepo ky prezumcion ligjor eshte i rrezueshem, prandaj edhe mund te parashtrohenshume ceshtje me rendesi si:-kush ka te drejte te ngit padi per mohimin e atesise martesore;-cili eshte afati mbrenda te cilit mund te ngritet nje padi per mohim te atesise-cili eshte personi atesia e te cilit mohohet-para cilit organ dhe ne cilen menyre mund te mohohet atesia dhe-cilat jane pasojat e mohimit te atesise.Pasojat e atesise se mohuar – Kur me aktgjykim te plotefuqishem vertetohet sekerkesa per mohimin e atesise eshte e bazuar, femiu humbstatusin e femiut martesor.Ky aktgykim regjistrohet ne librat amze te te lindurve dhe nga ky regjistrimperjashtohet cdo mundesi e cfardo kontesti tjeter. Si pasoje tjeter eshte se femiuhumb te drejten ta mbaj mbiemrin familjar, te drejten ndaj burrit te nenes e cila e kalindur ate, por statusi i femijes ndaj nenes nuk ndryshon fare.P-7. Femijet jashtemartesoreFemije jashtemartesore konsiderohen te gjithe ata femije te cilet nuk lindin nemartese, e dihet pra se cilet jane femijet martesore. Deklarimi i nje personi se epranon atesine e femijes se lindur jashte martese jepet para ofiqarit te autorizuar. Kjodeklarate mund te jepet edhe para gjykates, para ndonje organi me autorizim perperpilim te dokumenteve publike, para perfaqesive diplomatike por edhe metestament.Pranimi i atesise nga nje person prodhon efekt juridik dhe regjistorhet ne librat ame telindurve vetem nese me njohjen e atesise pajtohet nena.Konstatimi i atesise jashtemartesore dhe amesise jashtemartersore – Kur per ndonjearsye nuk konstatohet atesia e nje femije te lindur jashte martese pa intervenim tegjykates, ligji lejon mundesine qe me padi te kerkohet vertetimi i atesise apo amesise.Padi per vertetim te atesise, pervec personit i cili e konsideron veten at te femiut, kanete drejte edhe femiu dhe nena e femiut.Kur kemi te bejme me te drejten e femiut te paraqet padi, ai kete mund ta beje deri nemoshen 25 vjecare. Derisa femiu eshte i mitur apo nuk ka zotesi veprimi, padine neemer te tij mund ta ngrit nena e femiut apo kujdestari i femiut.Pasojat e atesise jashtemartesore dhe te amesise jashtemartesore –

Aktgjykimi me te cilin eshte vertetuar atesia e nje personi prodhon efekte juridike qe nga momenti iplotefuqishmerise. Meqe ky aktgjykim ka karakter statusor, karakteri i tij eshte absolutdhe prodhon efekte ndaj cdokujt dhe nga ai moment femija konsiderohet femijemartesor.P-8. Detyrat dhe te drejtat e prindervePrinderit kane te drejte dhe detyre ti ruajne femijete tyre te mitur dhe te kujdesen perjeten dhe shendetin e tyre. Prindi ka per detyre te kujdeset per personalitetin e femiutdhe per te drejtat dhe detyrimet qe u pekasin ceshtjeve pasurore. Pra prindi ka perdetyre qe ta ngrit femiun, ta edukoj, ta arsimoj, ta ushqej, etj.Ushtrimi i se drejtes prindore – te drejten prindore te dy prinderit e ushtorjnebashkarisht dhe me marreveshje. Kur mungon marreveshja prindore per ceshtjeserioze, atehere ligji parasheh kompetencen e organit te kujdestarise. Kur prinderitjetojne te ndare per shkak te shkurorezimit apo per ndonje arsye tjeter , atehere tedrejten prindore e ushtron prindi te cilit i besohet femiu per mbajtje ruajtje dheedukim.Pushimi i se drejtes prindore –Menyra e rendomte e pushimit te se drejtes prindoreeshte ajo kur pushon nevoja e femiut qe te jete nen mbikqyrje te prindit. E drejtaprindore pushon edhe per shkaqe te tjera si: me vdekje te prindit ose te femiut; memoshe madhore te femiut; dhe me emancipim te femiut.Te drejtat dhe detyrimet e femijeve – edhe femijet kane te drejta dhe detyrime tekujdesen per prinderit e tyre. Femijet duhet te kujdesen per shendetin e pridnerve ,duhet ti respektojne dhe tu ofrojne ndihme te nevojshme. Kur prinderit nuk kanemudnesi qe vet ti sigurojne te ardhurat per jetese , atehere ligji parasheh qe femiu tedetyrohet ta mbaje prindin.P-9. AdoptimiMe adoptim themelohen te drejtat dhe detyrimet ne mes te adoptuesit dhe teadoptuarit sikurse ato qe ekzistojne ne mes te prindit dhe femiut.Per te ekzsituar nje adoptim kekrohet qe adoptuesi dhe prinderit e te adoptuarit,perkatesisht kujdestari i te adoptuarit ne emer te adoptuarit te kene shprehur pelqimine vet para organit te kujdestarise per nje gje te tille.

Per te ekzistuar nje adoptim i plotefuqishem, kushtet qe duhet plotesuar per kete kanete bejne me : 1) personin qe mund te adoptoj;

 2) personin qe mund te jete i adoptuar;

3) dallimi ne moshe ne mes te adoptuesit dhe te adoptuarit; dhe

4) formes seadoptimit.Llojet e adoptimit:

Per nga efekti juridik, ekzistojne dy lloje; adoptimi i plote dheadoptimi i pjesshem.Per adoptim te plote kekrohen te plotesohen kushte te posacme, sepse ky adoptimprodhon efekte juridike te ndryshme nga adoptimi i pjeshem.Me adoptim te plote themelohen raporte te njejta sikurse ne mes te prindit dhe femiut.Adpotimi i pjeshem ekziston kur te drejtat dhe detyrimet ne mes te adoptuesit dhe teadoptuarit jane kufizuar.Themelimi i adoptimit – Raporti i adoptimit themelohet para organit te kujdestarisesipas vendbanimit apo vendqendrimit te te adoptuarit. Procedura e themelimit teadoptimit niset nga propozimi i perbashket nga personi i cili deshiron te adoptoj dheprinderit e te miturit.Te drejtat dhe detyrat e adoptuesit dhe te adoptuarit – me adoptim krijohet raportgjinie ne mes te adoptuesit dhe te adoptuarit dhe pasardhesve te tyre, por ky raportnuk krijohet edhe ne mes te adoptuarit dhe personave ne gjini te adoptuesit.Pushimi i adoptimit dhe pasojat e pushimit – Adoptimi mund te pushoj ne disa menyra.Nje nder menyrat e pushimit te adoptimit eshte edhe kur organi i kujdestarise merraktvendim me te cilin konstaton se pushimin e adoptimit e kerkojne interesat e teadoptuarit. Iniciative per kete menyre te pushimit mund te jap cdo person dheinstitucionet e ndryshme shoqerore.Adoptimi mund te pushoj edhe me kerkesen e adoptuesit apo te adoptuarit sidhe nebaze te marreveshjes se tyre te perbashket.Adoptimi mund te pushohet edhe kur konstatohet se me rastin e themelimit nuk kaneqene te plotesuara kushtet per adoptim te plotefuqishem.P-

10. Ushqimi i femijeve Detyrimi i ushqimit te femijeve eshte detyre themelore e cdo prindi, pavaresisht se ciliprind e ushtron te drejten prindore, apo pavaresisht nga fakti se me cilin prind jetonfemiu, pra nese nuk jeton me te dy prinderit. Me dhenie te ushqimit femiut kuptojmeplotesimin e te gjitha kushteve te nevojshme per ushqim, per veshembathje, perbanim, per edukim dhe shkollim, per mjekim, nevoja higjienike, kulturore, etj.Detyrimin e ushqimit prindi e ka deri ne moshen madhore te femiut. Mirepo kur femijagjendet ne shkollim te rregullt apo kur per shkaqe shendetesore nuk mund te fitoj teardhura, atehere ky detyrim vazhdohet. Femija gjithashtu ka per detyrim qe ti mbajfemijet, por ky detyrim kushtezohet me paaftesine e prinderve qe ata vet te sigurojnemjete per jetese.Detyrimin e ushqimit ligji e parasheh edhe per vellezer dhe motra si dhe per personane gjini ne vijen e drejte ngjitese dhe zbritese , mirepo gjithnje varesisht ngamundesia qe kane per ti mbajtur ata.P-

11. Kujdestaria Kujdestaria eshte forme e organizuar ne baze te ligjit dhe ka te beje me dhenien endihmes se te miturve dhe personave madhor kur ata nuk jane ne gjendje te kujdesenper vete.Sherbimet e kujdestarise jepen nga organet e formuara enkas per kete. Qellimi kryesori organit te kujdestarise eshte mbrojtja e plote e individit i cili kete nuk eshte negjendje ta beje vet qofte per shkak moshes, qofte per shkak te shendetit te rrenuarapo per shkak te ndonje semundje psiqike. Sipas ligjit ekzistojne tri lloje tekujdestarise:

1) kujdestaria ndaj te miturve;

2) kujdestaria ndaj personave te cileve ueshte hequr zotesia e veprimit; dhe

3) kujdestaria per raste te vecanta.

Detyra Plote

Ngritja e aktakuzes dhe konfirmimi I aktakuzes

Tema: Ngritja e aktakuzes dhe konfirmimi I aktakuzes

 Procedura paraprake, hetimi, ngritja e aktakuzes dhekonfirmimi I aktakuzes. Informimi i prokuroritn Ngritja e kallzimit penalnInformimi per ekzistimin e vepres penale. 1.Procedura paraprake perfshine keto veprime:

 Formave tjera te informimit.Veprimet e ndermarra nga policia per verifikimin e dyshimit dhe ngritja e aktakuzes.nKallzimit penal nga organet publike,nKallzimit penal nga qytetaret,nDetyres zyrtare. Informimi per ekzistimin e vepres penaleInformimi I policise per vepren penale behet permes:

Ngritja e kallzimit penalKallzimi penal, eshte akt akuzues te cilin e perpilon policia e i cili eshte manifestim i veprimtarise se saj ne procesin e zbulimit te veprave penale, gjetjes se kryesit te asaj vepre dhe sigurimin e provave te cilat i referohen rastit penal konkret.Kallzim penal paraqesin:1. Policia,2. Qytetaret,3. Organet tjera publike. Kallzimi penal sipas menyres se kallzimit (me goje, me shkrim).n Kallzim penal sipas permbajtjes ( te plota, jo te plota),n Kallzim penal sipas emrit te paraqitur (anonim , me pseudonim etj.),n5. …Llojet e kallzimit penal:Informimi i prokuroritInformimi i Prokurorit publik behet me ane te kallzimit penal per vepren penale te caktuar, nga policia, organet publike apo nga qytetaret.Kallzimi penal i derguar Prokurorit nga policia duhet t’i kete te bashkangjitura te gjitha provat, informacionet dhe emrin e personit te dyshuar, si kryes te asaj vepre.…Pas shikimit te kallzimit penal, Prokurori publik mund te vendose qe :1. ta hedhe kallzimin penal,2. te kerkoje informata plotesuese,3. te filloje zbatimin e hetimeve apo,4. te ngrite aktakuze. Hetimi paraqet fazen e pare te procedures penale te cilen e zhvillon Prokurori publik kunder personit te caktuar per te cilin ekziston dyshimi i arsyeshem se ka kryer vepren penale e cila ndiqet sipas detyres zyrtare,Hetimi konsiston edhe ne mbledhjen e provave dhe informatave tjera ne baze te se cilave duhet gjykuar se a duhet ngritur aktakuza kunder personit te caktuar, per vepren e caktuar penale, apo te nderpritet procedura, si dhe mbledhja e provave te cilat nuk do te mund te perseriteshin ne shqyrtimin gjyqesor.

…Zbatues dhe mbikeqyres i hetimeve, sipas Kodit te Procedures Penale, eshte Prokurori publik.Ne disa raste e hasim edhe policine gjyqesore, e cila e kryen nje gje te tille me autorizim nga Prokurori publik.Fillimi I hetimit ,Hetimi fillon menjehere kur Prokurori publik informohet me kallzim penal, per vepren penale dhe per kete veper plotesohen te gjitha kushtet e nevojshme per fillimin e hetimit.Nisja e hetimit behet me aktvendim, te cilin e nxjerr Prokurori publik , konform Kodit te Procedures penale. provat me informacionin e mbledhur deri ne ate moment.n rrethanat dhe faktet qe e justifikojne dyshimin e arsyeshem per vepren penale, dhen emertimin ligjor te vepres penale,npershkrimin e vepres e cila tregon elementet e vepres penale,n kohen e fillimit te hetimit,npersonin kunder te cilit kryhet hetimi,n11. 2.2. Aktvendimi per fillimin e hetimeveAktvendimi percakton: Kohezgjatja e HetimitSipa Kodit te Procedures Penale, hetimi zakonisht zgjate gjashte muaj, prej dites kur eshte nxjerre aktvendimi per nje gje te tille.Gjyqtari i procedures paraprake mund te autorizoje vazhdimin e hetimeve edhe per gjashte muaj, nese e sheh te arsyeshme dhe nese per veper penale te tille parashihet denimi me te pakten pese vjet burgim.Ngritja e aktakuzesProkurori publik i analizon te gjitha te mbledhurat e hetimit dhe ne baze te tyre e ngrit aktakuzen perkatese.Ne varesi te rendesise se vepres penale dallojme dy lloje te akteve akuzuese :1. aktakuza, dhe2. propozimakuza. Aktakuza dhe PropozimakuzaMe nocionin aktakuze duhet kuptuar kerkesen e shkruar dhe te perpiluar, ne formen e caktuar ligjore te Prokurorit publik nen kushtet e caktuara me ligj, dhe te demtuarit si padites me qellim te caktimit te shqyrtimit gjyqesor kunder personit te caktuar si i pandehur per shkak te vepres se caktuar penale.Propozimakuza eshte akt akuzues, sikurse aktakuza, por per dallim nga ajo, eshte karakteristike per proceduren e shkurter, e cila zhvillohet per veper penale per te cilat eshte parapare si denim kryesor gjoba ose denimi me burgim deri ne tre vjet. Rekomandimin per provat qe duhet prezantuar ne shqyrtim gjyqesor se bashku me emrat e deshmitareve dhe eksperteve, shkresat qe duhet lexuar dhe sendet qe duhet marre si prove.n Percaktimin e gjykates ku do te mbahet shqyrtimi gjyqesor dhen Shpjegimin e arsyeve per ngritjen e aktakuzes bazuar ne rezultatet e hetimit dhe provat qe vertetojne faktet kryesorenKohen dhe vendin e kryerjes se vepres penale, objektin ne te cilin eshte kryer dhe mjetin me te cilin eshte kryer vepra penale si dhe rrethanat tjera te nevojshme per te percaktuar me saktesi vepren penale ;n Emertimin ligjor te vepres penale duke i’u referuar dispozitave te Kodit te Perkohshem Penal ;n Te dhenat nese eshte shqiptuar paraburgimi dhe sa kohe ka zgjatur ose masat e urdheruara nga kapitulli XXX i ketij Kodi kunder te pandehurit, nese ai ndodhet ne liri dhe nese ai eshte liruar para ngritjes se aktakuzes, sa eshte mbajtur ne paraburgim;n Emrin dhe mbiemrin e te pandehurit dhe te dhenat e tij personale ;n15. 3.2. Permbajtja e aktakuzesSipas nenit 305, Kpitullit XXXII (32) te Kodit te Procedures Penale te Kosoves, Aktakuza permban: Te drejte pjesemarrje ka edhe i demtuari.nPjesmarresit ne konfirmimin e aktakuzes jane : gjyqtari, Prokurori publik dhe i pandehuri.nKonfirmimi i aktakuzes eshte si te thuash ’’dera’’ e fillimit gjyqesor te çeshtjes, e cila vie me aktakuze.n16. 4.Konfirmimi i aktakuzes te vazhdoje me seancen e konfirmimit.n te heqe dore nga seanca per konfirmim dhe te paraqese kundershtim me shkrim kunder aktakuzes ose pranueshmerise se proves, osente heqe dore nga shqyrtimi i aktakuzes dhe provave,n17. …Gjyqtari e therret seancen e konfirmimit te aktakuzes dhe brenda tete ditesh aktakuza i dorezohet te pandehurit dhe mbrojtesit te tij, nese ka nje te tille.I pandehuri, pasi ta marre aktakuzen, i ka keto mundesi: Seanca per konfirmimin e aktakuzesSeanca per konfirmimin e aktakuzes mbahet sipas orarit te percaktuar me pare nga gjyqtari, nese nje gje e tille nuk eshte zgjidhur ndryshe me pare,Aktakuzen, ne seance te pandehurit ia lexon Prokurori publik,I pandehuri mund te: deklarohet i pafajshem, fajtor per disa pika te aktaktuzes apo ne teresi te pikave te saj, ose te mos deklarohet fare per aktakuzen.Gjyqtari paraprakisht gjate seances se konfirmimit mund t’i ndermarre keto aktvendime :1. per hudhjen e aktakuzes dhe pushimin e procedures penale,2. per shpalljen e gjykates jokompetente dhe referimin e çeshtjes se tille gjykates kompetente dhe3. konfirmimin e aktakuzes. nuk ka prova te mjaftueshme qe mbeshtesin dyshimin e bazuar se i pandehuri ka kryer vepren me te cilen akuzohet .n ka kaluar afati i parashkrimit, vepra eshte perfshire ne amnisti ose falje apo ekzistojne rrethana te tjera te cilat e pengojne çeshtjen, osen ekzistojne rrethana te cilat e perjashtojne pergjegjesine penale,n vepra me te cilen akuzohet nuk perben veper penale,n20. 4.2. Hudhja e aktakuzesHudhja e aktakuzes dhe pushimi i procedures penale behet me aktvendim nga gjyqtari i çeshtjes, kur ai çmon se Shpallja e gjykates jokompetenteShpallja e gjykates jokompetente behet nga gjyqtari me aktvendim per shpallje te gjykates jokompetente dhe kete çeshtje ia dergon gjykates kompetente, gjithmone kur gjyqtari konstaton se vepra penale ne aktakuze eshte ne kompetence te nje gjykate tjeter.Konfirmimi i aktakuzesKonfirmimi i aktakuzes behet me aktvendim nga gjyqtari i çeshtjes, kur ai çmon se nuk ekziston asnje rrethane, me te cilen do ta hudhte poshte aktakuzen dhe ta pushonte proceduren penale apo jokompetencen e gjykates. Forma e prere e aktakuzesAktakuza merr formen e prere:1) Ne diten kur aktvendimi mbi aktakuzen merr forme te prere ne pajtim me nenin 316 te ketij Kodi, ose2) Ne diten kur aktvendimi nga neni 310 paragrafi 2 ose neni 311 paragrafi 2 i ketij Kodi merr formen te prere, nese gjyqtari nuk vepron ne pajtim me nenin 312 te ketij Kodi.Pra,aktakuza merr formen e prere, kur gjyqatri merr aktvendim se nuk ekziston asnje rrethane e cila do ta perjashtonte konfirmimin e aktakuzes, dhe kur i pandehuri permes aktdoreheqjes vendos te terhiqet nga seanca per konfirmimin e aktakuzes dhe kur gjyqtari me aktvendim vendos te konfirmohet aktakuza dhe te pranohen provat.

…Pasi aktakuza merr formen e prere, gjyqtari menjehere ia dergon aktakuzen dhe lenden penale kryetarit te trupit gjykues dhe pastaj fillon procedura gjyqesore.

Detyra Plote

Kontrolli i zbatimit të të drejtave të punonjësve dhe të sindikatave

Tema:  Kontrolli i zbatimit të të drejtave të punonjësve dhe të sindikatave    

Cilësia e të drejtave të punës dhe standardeve varet së pari nga dispozitat ligjore të kodifikuara dhe së dyti nga mënyra sesi dialogu

social funksionon në praktikë. Një faktor tjetër i rëndësishëm gjithsesi mbetet çështja sesi marrëveshjet e bëra brenda dialogut social ose sipas legjislacionit në fuqi zbatohen në bazë. Monitorimi i sa më sipër kërkon që lojtarët dhe autoritetet të jenë të fortë dhe të pajisur me pushtet të 30 Dialogu social, të drejtat e punëtorëve dhe liria e shoqatave në Ballkanin Perëndimormjaftueshëm për zbatim.Sërish mund të themi se ka diferenca të qarta në këtë drejtim në Ballkanin Perëndimor. Aty ku ka ekzistuar mundësia për të arritur një sërë marrëveshjesh dhe një nivel të madh rregulloresh, standardet përkatësejanë më të larta sesa në zonat ku nuk ndodh kështu. Mangësitë vihen re veçanërisht në monitorimin statusor dhe në kontrollet të cilat nuk mund të imponojnë sanksione korrigjuese apo akte parandaluese. Ne vrojtuam më parë në seksionet e tjera që diferencat e qarta janë të dukshme midis standardeve të punës të zbatuara në vendet kandidate për në BE, si Kroacia dhe atyre të vendeve fqinje në Ballkanin Perëndimor.Përpos çështjes së bazës së tyre ligjore në ligje dhe rregullore specifike, standardet e punës të krahasuara këtu kryesisht stimulojnë pesë fushat si më poshtë:

• Sa më shumë që të jetë e mundur, të ketë sisteme të përfaqësuesve, të punonjësve me pushtet të garantuar për të gjitha madhësitë e kompanive.

• Kushte pune të krahasueshme dhe shpërblim për punë të krahasueshme, e garantuar nga marrëveshjet efektive kolektive.

• Ndërhyrja nëpërmjet organeve të zgjidhjes së mosmarrëveshjeve mbi çështje që kanë të bëjnë me të drejtat e punës kolektive (veçanërisht politikat e negocimit dhe ushtrimi i të drejtës për grevë).

• Një inspektoriat që të punojë efektivisht.

• Monitorim gjyqësor dhe mbrojtje për të drejtat kolektive dhe individuale të punës për rastet e shkeljeve të dukshme, përpos hendekut në legjislacion dhe në rregulloret zbatuese ku fokusi në këtë pikë përqendrohet veçanërisht në zbatimin, promovimin dhe monitorimin e legjislacionit ekzistues.Në vendet e studiuara, disa organe të zgjidhjes së mosmarrëveshjeve e kanë zgjeruar veprimtarinë e tyre për të përshirë, përpos arbitrazhit, edhe ndërmjetësimin vullnetar (këshillimin) dhe shërbimet pajtuese (ndërmjetësimi dhe ndihma për të arritur një zgjidhje kompromisi) para se një mosmarrëveshje të përshkallëzohet në një veprim ligjor apo veprim të mundshëm në lidhje me punën. Gjithsesi, këto lloj zgjidhjeje konfliktesh janë ende në embrionin e tyre, pasi këto lloj shërbimesh Heribert Kohl 31ende po përdoren rrallë.Në përgjithësi roli i këtyre organeve të reja është të zbatojnë arbitrazhin e detyrueshëm gjatë konflikteve për pagën. Në Serbi, në vitin 2005, u ngrit specifikisht për këtë qëllim “Agjencia për Zgjidhjen e Mosmarrëveshjeve të Punës”. Në Mal të Zi po kështu ka një dispozitë për ndërmjetësimin e detyrueshëm dhe arbitrazhin në mosmarrëveshjet në sektorët ‘e interesit publik’, megjithëse jo për sektorin privat. Edhe në Shqipëri, ka agjenci të ndërmjetësimit dhe të zgjidhjes së konflikteve, të cilat duhen thirrur para se të ndërmerret një veprim në fushën e punës. Një situatë e ngjashme ekziston në Maqedoni dhe në Kroaci.

Gjithsesi mbetet si çështje e hapur, niveli në të cilin këto organe mund të thirren ose aktualisht thirren për të ndihmuar në interpretimin e aspekteve të debatuara të marrëveshjeve kolektive, dhe nëse ato mund të operojnë në mënyrë efektive në raste të tilla.Në këtë rajon, arbitrazhi është një funksion i cili kryhet në mënyrë tradicionale nga inspektoriati i punës, nëse ai ka pushtetin e duhur monitorues dhe vendimmarrës. I tillë është rasti i Serbisë ku ky organ raportohet të ketë të drejta gjithëpërfshirëse, duke përfshirë pushtetin për të zgjidhur shkeljet e të drejtave (duke përfshirë largimin jo ligjor nga puna). Në këto raste, gjithsesi, efektiviteti i këtyre sanksioneve të mundshme është gjithmonë në pikëpyetje. Inspektoriati i Punës në Mal të Zi posedon pushtet të ngjashëm të madh për të monitoruar ligjin e punës, si edheshëndetin dhe sigurinë në vendin e punës. Për më tepër ai është i pajisur me burim të mjaftueshëm stafi për të qenë në gjendje të zbatojnë monitorimin e rregullt të kompanive në intervale relativisht të shkurtra.Çështja e burimeve të stafit është problematike në Kroaci, meqenëse sipas Konfederatës së Sindikatave, SSSH, 50% e vendeve të punës në Inspektoriatin e Punës janë aktualisht vakante. Në Maqedoni, sipas Raportit të Progresit të vitit 2008, personeli është rritur deri në 30%, (nga 96 në 129 vende pune). Gjithsesi, sindikatat konsiderojnë se inspektoriati ka relativisht pak pushtet për të imponuar këto gjoba.Edhe në Bosnjë-Hercegovinë Inspektoriati i Punës ka pushtet të larmishëm për të monitoruar zbatimin e legjislacionit dhe marrëveshjet kolektive. Një projektligj i ri ofron madje edhe mundësinë e ndalimit të prodhimit në rastet e shkeljeve serioze të shëndetit dhe të rregulloreve të sigurisë. Inspektoriati ka gjithashtu pushtetin të monitorojë zbatimin 32 Dialogu social, të drejtat e punëtorëve dhe liria e shoqatave në Ballkanin Perëndimore rregulloreve për mbrojtje nga largimet nga puna: për veprimtari të tilla inspektoriati ofron trajnim intensiv për personelin e vet si edhe për një sërë përfaqësuesish të punonjësve.Autoriteti i Inspektoriatit të Punës u prezantua në Kosovë në vitin 2002, por pavarësisht zbatimit të masave ligjore në vitin 2008 nuk mund të ekzekutohen sanksione efektive për sa kohë mungon një kod pune funksionues.

Çështja e masave ligjore në lidhje me shkeljen e të drejtave të punës, qofshin këto individuale apo kolektive, ka një rëndësi të veçantë. Gjykatat e Punës, të cilat ekzistonin në ish Jugosllavi nuk gjenden në asnjë nga shtetet vijuese, as edhe në Shqipëri, megjithëse ato kërkohen qartazi, duke u nisur nga fakti se çështjet gjyqësore zgjasin shumë dhe se gjykatat civile nuk kanë kompetencën për t’u marrë me debatet mbi punën. Kjo është arsyeja pse edhe sindikatat këmbëngulin për funksionimin e tyre. Në Shqipëri, prezantimi i gjykatave të punës u bë pak kohë më parë, në Kodin e Punës të 2003, por kjo ende nuk është zbatuar në praktikë.Megjithatë, ky rajon ka ende departamente specifike, ose dhoma të punës, sikurse është vendosur për shembull në sistemin e gjykatave të zakonshme brenda sistemit në Maqedoni dhe në Serbi. Gjithsesi, kjo nuk ka sjellë ndonjë ulje të konsiderueshme në kohëzgjatjen e procedurave në gjykatë, të cilat zgjasin pothuajse dy ose tre vjet.Së fundi, zbatimi i vendimeve të gjykatave përbën një problem të veçantë. Ka pasur ankesa të përsëritura për largime nga puna, për shembull të aktivistëve të sindikatave, të cilat janë deklaruar të paligjshme, por që nuk janë anuluar më pas nga kompania përgjegjëse dhe nuk ka rikthim të tyre në punë. Raportet nga Kroacia flasin për faktin që afërsisht një e treta e vendimeve gjyqësore nuk zbatohen, meqenëse kompanitë ose nuk ekzistojnë më ligjërisht ose ato preferojnë të paguajnë një gjobë korresponduese si alternativë. Kjo sërish ngre çështjen themelore të një sistemi efektiv të ndëshkimeve për shkelje të ligjit, i cili mund të kishte forcën për t’i ndaluar këto shkelje.Heribert Kohl 33Domosdoshmëria e dialogut social dhe bashkëpunimi ndërmjet vendeveNë vijim të kësaj analize të tipareve më të rëndësishme të marrëdhënieve industriale në vendet e Ballkanit Perëndimor, vlerësimi paraprak na çon drejt konkluzioneve si më poshtë:• në lidhje me treguesit, situata në Kroaci është më afër situatës në vendet më të zhvilluara anëtare të BE-së. Kjo do të thotë që sikurse edhe Sllovenia, ajo është vendi i vetëm në vendet e ish Jugosllavisë ku tradita e mëparshme e vetadministrimit, ende funksionon. Kjo tregohet nga vendimi për të prezantuar këshillat e punëtorëve (qysh në vitin 1995), si edhe nga prezenca e përfaqësuesve të punonjësve te bordet mbikëqyrëse të kompanive me 200 punonjës e më tepër.

• Megjithatë përsa u takon strukturave të tyre, vendet e tjera të Evropës Juglindore nuk kanë mbetur mbrapa vendeve të BE-së në një shkallë të konsiderueshme - në fakt në lidhje me treguesit thelbësorë, si mbulimi me marrëveshje kolektive dhe dendësisë së unionit, përgjithësisht ndodh e kundërta. Performanca e tyre ekonomike dhe nivelet e të ardhurave, janë në një nivel me ato të dy vendeve anëtare të Ballkanit Lindor, Bullgaria dhe Rumania, të cilat u pranuan në BE në vitin 2007. Rezultati i vonesës së fillimit gjatë ndërmarrjes së procesit të transformimit, dikton nevojën për kohën që nevojitet për të vazhduar më tej zhvillimin e dialogut social.Në vendet e Ballkanit Perëndimor, të porsapranuara apo që do të pranohen në BE, projektet e financuara nga Fondi Social Evropian (ESF), për të promovuar dialogun social duhet kësisoj të fokusohen tek veprimtaritë e sindikatave. Këto kërkojnë nisma konkrete në bashkëpunim me partnerët socialë kombëtarë dhe me qeveritë përkatëse. E njëjta gjë mund të thuhet edhe për projektet e para-aderimit të financuara nga programet IPA të Bashkimit Evropian (Instrumentet e Asistencës së Para-aderimit), Për më tepër informacion në lidhje me mekanizmat e IPA, shih EC (2009) Një fokus i ri i asistencës së BE-së për zgjerim

Në përpjekjet e tyre për të mbrojtur vetveten për të çrrënjosur humbjen e anëtarëve dhe për të përballuar sfidat e krizës globale, organizatat e sindikatave të Evropës Juglindore nuk janë në pozitën që ta arrijnë një gjë të tillë me forcat e tyre. Dimensioni social në një Bashkim Evropian në zgjerim, ka shansin të jetë i suksesshëm vetëm kur shoqërohet me një bashkëpunim të intensifikuar transkombëtar, shkëmbimin e përvojave dhe transferimin e dijeve të të gjitha organizatave, të sindikatave dhe aktorëve të përfshirë në dialogun social.

Detyra Plote